Πάτρα: Ποιος υπέγραψε πραγματικά το κτίριο Υπηρεσιών Λιμένα; Η άγνωστη συνδημιουργός και οι «αφανείς» γυναίκες της ελληνικής αρχιτεκτονικής

Το πρώην  κτίριο Υπηρεσιών Λιμένα στο παραλιακό μέτωπο της Πάτρας βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης και όπως όλα δείχνουν θα εξακολουθήσει για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα να «αιωρείται» μεταξύ των διλημμάτων «κατεδάφιση  ή διατήρηση;», «προστασία ή… απελευθέρωση του χώρου;».

Έτσι έχουν συνήθως τα  πράγματα με την Πάτρα. Ο δημόσιος διάλογος μένει στη μέση και μαζί με αυτόν και οι «διαμάχες» που προκύπτουν κατά την εξέλιξή του. Δεν θα μπορούσε να δραπετεύσει από τον κανόνα η  τύχη του εμβληματικού κτιρίου που φέρει την υπογραφή του Αλέξη Συριόπουλου. Τύχη η οποία εξακολουθεί να αγνοείται, μετά την προσφυγή στο Κεντρικό Συμβούλιο  Νεοτέρων Μνημείων.

Σήμερα, ωστόσο, δεν θα ασχοληθούμε με διαμάχες, αλλά με ένα νέο, ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερώτημα που έχει να κάνει με το παρελθόν και αποπνέει άρωμα θηλυκού: μήπως πίσω από το κτίριο Συριόπουλου υπήρχε και μια δεύτερη, αθέατη υπογραφή;

‘Ερευνα που πραγματοποιήθηκε στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, στο πλαίσιο του μαθήματος «Μια γυναικεία ιστορία της αρχιτεκτονικής» με διδάσκοντες την Πατρινή αρχιτέκτονα Μυρτώ Κιούρτη και τον  Κώστα Τσιαμπάο, έρχεται να προσθέσει μια νέα διάσταση στην «ταυτότητα» του κτιρίου.

Οι φοιτήτριες Μαρία Βλάχου και Κωνσταντίνα Νταλιάνη έφεραν στο φως μια πληροφορία που αλλάζει τη ματιά μας και βάζει στο …παιχνίδι ένα χέρι, γυναικείο.

Στον σχεδιασμό του κτιρίου ενδέχεται να συμμετείχε ενεργά και η σύζυγος του Συριόπουλου, λέει η έρευνα. Η αρχιτέκτονας Τριανταφυλλιά Μανταφούνη.

Το κτίριο που θυμόμαστε, η γυναίκα που ξεχάσαμε

Η πληροφορία έφτασε στην Μυρτώ Κιούρτη μέσα από ένα τηλεφώνημα. Μια «γυναικεία φιγούρα» στον σχεδιασμό του κτιρίου. Όχι ως βοηθός. Όχι ως σκιά. Αλλά ως ισότιμη συνεργάτιδα.

Η Τριανταφυλλιά Μανταφούνη, απόφοιτη του ΕΜΠ, γνώρισε τον Αλέξη Συριόπουλο στα φοιτητικά χρόνια. Ανήκαν σε μια γενιά που έμελλε να επηρεάσει την ελληνική μεταπολεμική αρχιτεκτονική. Συμφοιτητές και φίλοι τους περιγράφουν τη «Φιλιώ», όπως την αποκαλούσαν,  ως χαρισματική, ευαίσθητη και δυναμική αρχιτεκτόνισσα.

Ο Τάσος Μπίρης, συμφοιτητής και φίλος του ζευγαριού, επιβεβαιώνει τη στενή συνεργασία τους και μιλά για μια σχέση δημιουργικής ισορροπίας και καταμερισμού στον σχεδιασμό. Θεωρεί πολύ πιθανό η Μανταφούνη να είχε συμμετοχή και στο κτίριο της Πάτρας. Κι όμως, στο επίσημο αρχείο του διαγωνισμού εμφανίζεται μόνο το όνομα του Συριόπουλου.

Στάση ζωής ή κοινωνικό πλαίσιο; Σύμφωνα με τον Μπίρη, η απουσία της υπογραφής της ήταν αποτέλεσμα κοινής απόφασης και συνδεόταν με μια προσωπική «στάση ζωής». Η Μανταφούνη απέφευγε την αυτοπροβολή. Δεν επιδίωκε τον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Όμως, κατά πόσο αυτή η επιλογή ήταν απολύτως ελεύθερη;

Σύμφωνα με την έρευνα, η ίδια γενιά γυναικών αρχιτεκτόνων φαίνεται πως βρέθηκε αντιμέτωπη με παρόμοια διλήμματα. Η Αγνή Κουβελά επισημαίνει ότι πολλές ταλαντούχες γυναίκες της εποχής εγκατέλειψαν την ενεργό επαγγελματική δράση μετά τη δημιουργία οικογένειας. Η Σοφία Τσιράκη μιλά για το κοινωνικό πλαίσιο που διαμόρφωνε τις «επιλογές» τους. Οι ρόλοι ήταν σαφείς, οι προσδοκίες δεδομένες, η δημόσια σφαίρα περισσότερο φιλική προς τους άνδρες δημιουργούς.

Την ίδια στιγμή, η αρχιτεκτονική, όπως και άλλες τέχνες, υιοθετούσε όλο και περισσότερο τη λογική του «σταρ-αρχιτέκτονα». Το όνομα αποκτούσε βαρύτητα σχεδόν μεγαλύτερη από το ίδιο το έργο. Σε αυτό το περιβάλλον, μια γυναίκα που δεν διεκδικούσε δημόσια ορατότητα ήταν εύκολο να σβηστεί από την αφήγηση.

Υπάρχουν αποδείξεις;

Δεν υπάρχουν σχέδια με διπλή υπογραφή. Δεν έχουν εντοπιστεί επίσημα έγγραφα που να πιστοποιούν τη συμμετοχή της. Υπάρχουν, όμως, μαρτυρίες. Υπάρχει η κουλτούρα συλλογικής εργασίας του ζευγαριού. Υπάρχει το ιστορικό πλαίσιο. Και υπάρχει η απόλυτη απουσία του ονόματός της από κάθε αναφορά.

Και ίσως αυτή η απουσία να είναι το πιο ηχηρό στοιχείο.

Οι «αφανείς γυναίκες δημιουργοί»

Η περίπτωση της Τριανταφυλλιάς Μανταφούνη δεν είναι μεμονωμένη. Ανήκει σε ένα ευρύτερο φαινόμενο που θα μπορούσε να ονομαστεί «οι αφανείς γυναίκες δημιουργοί». Γυναίκες που υπήρξαν παρούσες, ικανές, δημιουργικές, αλλά δεν καταγράφηκαν ως πρωταγωνίστριες.

Η ιστορία της αρχιτεκτονικής, όπως έχει γραφτεί, σπάνια φωτίζει τις συνεργασίες πίσω από τα «μεγάλα ονόματα». Ακόμη σπανιότερα αναγνωρίζει τη συμβολή των γυναικών όταν αυτή δεν συνοδεύεται από δημόσια διεκδίκηση.

Η συζήτηση για τη διατήρηση ή μη του πρώην Κτιρίου Υπηρεσιών Λιμένα, λοιπόν, δεν αφορά μόνο το μπετόν και τη μορφολογία. Αφορά και τη μνήμη. Ποια ονόματα θυμόμαστε; Ποια παραλείπουμε; Και γιατί;

Ίσως το πιο ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι αν η Τριανταφυλλιά Μανταφούνη συμμετείχε τελικά στον σχεδιασμό του κτιρίου. Ίσως το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί, ακόμη κι αν συμμετείχε, δεν μάθαμε ποτέ για εκείνη.

Και αν σήμερα αρχίζουμε να το κάνουμε, τότε αυτή η έρευνα των δύο φοιτητριών δεν αφορά μόνο ένα κτίριο στο λιμάνι της Πάτρας. Αφορά μια ολόκληρη, αθέατη πλευρά της ελληνικής αρχιτεκτονικής ιστορίας.

 Photo: Πάνος Εξαρχόπουλος