Το Ωδείο που σφράγισε την Πάτρα: Όταν έλαμψε η πόλη...

Στην σκηνή όπου ο Μάνος Χατζιδάκις έπαιξε πιάνο στη βροχή κάτω από μια λουλουδάτη ομπρέλα παραλίας. Εκεί, όπου η Μελίνα Μερκούρη, η Ειρήνη Παπά και η Αλίκη Βουγιουκλάκη χειροκροτούσαν από τις πρώτες σειρές, και ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Θάνος Μικρούτσικος έκαναν τις λέξεις και τους ήχους να ανθίζουν. Στην σκηνή που φιλοξένησε ιερά τέρατα της διεθνούς μουσικής, της διανόησης και του πολιτισμού, σε μια πόλη που πίστεψε στο «μαζί» και για πρώτη φορά, κατάφερνε να το κάνει πράξη.

ΕΝΑΣ ΘΕΣΜΟΣ ΠΟΥ ΤΟΥΣ ΕΝΕΠΛΕΞΕ ΟΛΟΥΣ
Ήταν το 1986 όταν με χρηματοδότηση που άγγιζε τα 100 εκατομμύρια δραχμές, -ποσό υπέρογκο για τα δεδομένα της εποχής- και με την ενεργό στήριξη της Μελίνας Μερκούρη και του Γιώργου Παπανδρέου, το Διεθνές Φεστιβάλ Πάτρας άρχισε να ξεπερνά σύνορα και «φράγματα». Το Φεστιβάλ ξεκίνησε ως ανεξάρτητος από τον Δήμο της Πάτρας θεσμός. Προκειμένου να δικαιολογείται η γενναία χρηματοδότησή του, ως διοργανωτής εμφανιζόταν τύποις η Συνομοσπονδία Εκπολιτιστικών Συλλόγων.

Από την δεύτερη χρονιά του Φεστιβάλ και έως το 1990 που έφυγε ο Θάνος Μικρούτσικος, οικονομικός και διοικητικός διευθυντής του θεσμού ανέλαβε με απόφαση του Δήμου ο εικοσιτετράχρονος τότε Νάσος Νασόπουλος, μετέπειτα ιδρυτής του THE BEST MAGAZINE και του thebest.gr, αποτελώντας ουσιαστικά τον επίσημη εκπροσώπηση του Δήμου της Πάτρας στον οργανωτικό φορέα.
Η Πάτρα δεν φανταζόταν την αίγλη που θα αποκτούσε, μπορούσε ωστόσο να αισθανθεί από την πρώτη στιγμή τον νέο αέρα να της χτυπάει το παράθυρο. Εκείνη την εποχή, το πατρινό κοινό στην καλύτερη των περιπτώσεων είχε την ευκαιρία να παρακολουθεί τα θεατρικά σχήματα του Φεστιβάλ του ΟΚΠΕ, ενώ επιλογές όπως η κλασική μουσική -που ενέταξε από την πρώτη στιγμή στο πρόγραμμα ο Θάνος Μικρούτσικος- ή οι εικαστικές εγκαταστάσεις, ήταν άγνωστες και αντιμετωπίζονταν με τις αντίστοιχες αναστολές.

Το Ωδείο έγινε γρήγορα ο χώρος μέσα στον οποίο στήθηκε ένα πολύχρωμο μωσαϊκό από ιδέες, εικόνες και μουσικές. Ο χώρος που φιλοξενούσε μια κοινότητα, η οποία για πρώτη φορά ένιωσε ότι η υψηλή τέχνη δεν ήταν μακριά, αλλά μέρος της καθημερινότητάς της. Μιας καθημερινότητας που άρχισε να «συναντά» τα μεγαλύτερα ονόματα του κόσμου αιχμαλωτίζοντας κοινό και ειδησεογραφία ελληνική και διεθνή, αλλά και να συναγωνίζεται -και να ξεπερνά- την πολιτιστική απήχηση του Φεστιβάλ Αθηνών.

Ο Μπομπ Ντίλαν, η Τζόαν Μπαέζ, ο Τσικ Κορία, ο Άστορ Πιατσόλα, ο Γιεχούντι Μενουχίν, ο Ραβί Σανκάρ, ο Κιθ Τζάρετ, η Τανίτα Τικάραμ, ο Τίτο Πουέντε ήταν μερικοί από τους θρύλους που ανέβηκαν στην σκηνή κάνοντας την Πάτρα για λίγα καλοκαίρια επίκεντρο του διεθνούς πολιτιστικού χάρτη. Το εντυπωσιακό ήταν ότι η πόλη ζούσε και ανέπνεε στους ρυθμούς του Φεστιβάλ σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της. Από τα καφενεία της Ρήγα Φεραίου μέχρι τις παραλίες του Ρίου και των Βραχνεΐκων, όλοι μιλούσαν για τις συναυλίες, τις πρεμιέρες, τα «ονόματα» που έρχονταν και τις δυνατότητες που ανοίγονταν
διάπλατα για την πόλη.
Την μπαγκέτα κρατούσε ο Θάνος Μικρούτσικος, ο οποίος βρισκόταν τότε στην πιο δημιουργική του περίοδο, γεμάτος ενέργεια και πάθος, με διορατικότητα και απίστευτη οργανωτική δεινότητα, που είχε σαν
αποτέλεσμα να ενώσει την πόλη σε ένα κοινό όραμα.

ΒΡΗΚΑΝ ΤΟΝ ΜΕΝΤΟΡΑ ΤΟΥΣ
Γύρω από τον Μικρούτσικο σχηματίστηκε μια μικρή, παθιασμένη ομάδα δέκα άμεσων συνεργατών. Ήταν εκείνοι που έμαθαν από τον ίδιο όλα τα μυστικά της πολιτιστικής διαχείρισης. Ήταν αυτοί οι Πατρινοί που έπιναν νερό στο όνομα του μέντορά τους, και που- μέσω αυτού- απέκτησαν τεράστια εμπειρία και γνώσεις διαχείρισης πολιτιστικού προϊόντος. Ο Μικρούτσικος προσέγγισε προσωπικά δεκάδες Πατρινούς, ακόμη και αυτούς που του ασκούσαν κριτική. Έβαλε στο ρυθμό του Φεστιβάλ ανθρώπους με καλλιτεχνικές ανησυχίες που υπό άλλες συνθήκες δεν θα μπορούσαν να τις εκφράσουν. Πολλοί Πατρινοί καλλιτέχνες, αλλά και άνθρωποι των γραμμάτων βρήκαν τον δρόμο τους. Μοίρασε το παιχνίδι σε κάθε δημιουργική δύναμη της πόλης, πνευματικούς ανθρώπους, συγγραφείς, τεχνικούς, δημοσιογράφους, πολίτες. Επιστράτευσε εθελοντές σε μια εποχή που ο εθελοντισμός ήταν σχεδόν άγνωστη λέξη. Μέχρι και Αμερικανοί φαντάροι από τη βάση του Αράξου βοηθούσαν στην αποψίλωση του Κάστρου, ενόψει
παραστάσεων. Ήταν μια εποχή που όλοι ήθελαν να είναι «μέσα», να βοηθήσουν, να συμμετέχουν, να νιώσουν πως κάτι αλλάζει.

Ο ΜΑΕΣΤΡΟΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ
Ο Μικρούτσικος δεν εκπαίδευσε μόνο τη δική του ομάδα. Εκπαίδευσε και το κοινό. Στη δεκαετία του ’80, η Πάτρα άκουγε κυρίως λαϊκά. Οι συναυλίες κλασικής μουσικής ήταν για πολλούς αχαρτογράφητο έδαφος. Έτσι, οργάνωνε έναν κύκλο φίλων του Φεστιβάλ που αναλάμβανε να διανέμει προσκλήσεις και να «γεμίζει» το Ωδείο ακόμα και στις πιο δύσκολες, «ελιτίστικες» βραδιές. Στα πίσω διαζώματα καθόταν ο ίδιος. Με μικρές κινήσεις των χεριών, καθοδηγούσε το απαίδευτο ετερόκλητο κοινό να χειροκροτεί στα σωστά σημεία και να σωπαίνει εκεί που δεν έπρεπε να διακόπτει. Ένας πραγματικός μαέστρος όχι μόνο στη μουσική, αλλά και στην παιδεία του ακροατηρίου.
Η ανατροπή των δεδομένων ήταν εμφανής και στο εικαστικό πεδίο.
Οι απαίδευτοι θεατές της εποχής σοκαρίστηκαν όταν αντίκρισαν το σκαμμένο δάπεδο του Επίκεντρου από τον Αληθεινό, ενώ χαρακτηριστική υπήρξε η συμμετοχή πολλών επώνυμων πατρινών ως κομπάρσων στη ανατρεπτική για τα δεδομένα της εποχής παράσταση «Το πορτρέτο του καλλιτέχνη Σαλτιμπάγκου» που πολυσυζητήθηκε.

ΟΙ ΛΑΜΠΕΡΕΣ ΠΡΕΜΙΕΡΕΣ
Κάθε πρεμιέρα ήταν κοσμικό γεγονός. Ήταν η εποχή που οι σημαντικότεροι Έλληνες καλλιτέχνες και διανοούμενοι περνούσαν είτε ως προσκεκλημένοι είτε ως θεατές από τις κερκίδες του Αρχαίου Ωδείου.
Επώνυμοι από την τέχνη, την πολιτική και τη δημοσιογραφία έδιναν το «παρών», ενώ οι Έλληνες καλλιτέχνες διαγκωνίζονταν να συμμετάσχουν, για να παρουσιαστούν δίπλα σε Χατζιδάκι, Θεοδωράκη, Ελύτη, Μούσχουρη, Τσόκλη, Κεσσανλή, Μετζικώφ, και Αληθεινό. Η Μελίνα Μερκούρη, η Αλίκη Βουγιουκλάκη, η Ειρήνη Παππά και άλλοι σημαντικοί καλεσμένοι έδιναν κύρος και λάμψη σε κάθε εκδήλωση.

Ο ΜΑΝΟΣ, Η ΒΡΟΧΗ, Η ΟΜΠΡΕΛΑ
Ο Μάνος Χατζιδάκις στο πιάνο. Το Αρχαίο Ωδείο ασφυκτικά γεμάτο, κανείς δεν κουνιέται. Οι επίσημοι στις πρώτες σειρές, ανάμεσά τους η Μελίνα Μερκούρη. Και ξαφνικά, η βροχή. Η καταρρακτώδης βροχή.
Μια πολύχρωμη ομπρέλα παραλίας επιστρατεύεται βιαστικά, κι ένα κομμάτι νάιλον καλύπτει το ολοκαίνουργιο Stanley πιάνο που μόλις είχε αποκτήσει το Φεστιβάλ. Ο Χατζιδάκις συνεχίζει να παίζει ατάραχος κάτω από την ομπρέλα με τα λουλούδια, το κοινό σιωπά και μένει στη θέση του μέχρι το τέλος.
Όσοι βρέθηκαν εκεί, θυμούνται τη βραδιά σαν την ωραιότερη συναυλία που έγινε ποτέ στο Ωδείο. Μια στιγμή σχεδόν μυθική, που συμπύκνωσε την ψυχή των πρώτων χρόνων του θεσμού.
Τότε που το Φεστιβάλ δεν ήταν Διεθνές κατ’ ευφημισμό, τότε που τα στελέχη του είχαν την όρεξη και την απειρία του πρωτάρη και κυρίως την άγνοια κινδύνου που έφτανε μέχρι το να προτείνουν στον Μάνο Χατζιδάκι να παίξει πιάνο κάτω από λουλουδάτη ομπρέλα παραλίας. Σε έναν Χατζιδάκη που δεν ταράχτηκε με το νάιλον και την ομπρέλα. Έναν Χατζιδάκη ωστόσο, που την επόμενη χρονιά σταμάτησε στη μέση τη συναυλία του, επίσης στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ, γιατί τον αποσυντόνιζε ο χτύπος της καμπάνας του Παντοκράτορα.

Ο ΤΖΑΡΕΤ, Ο ΝΤΙΛΑΝ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΩΤΟΓΝΩΡΑ
Η διαχείριση των καλλιτεχνών ήταν πρωτόγνωρη. Η απειρία των διοργανωτών χάριζε συχνά αστείες, αλλά και αξέχαστες στιγμές σε σχέση με την αντιμετώπιση των σταρ. Όπως τότε που ο Μπομπ Ντίλαν ζήτησε να μη φωτογραφηθεί και οι Πατρινοί, με απόλυτο σεβασμό, άφησαν τη συναυλία του σχεδόν χωρίς φωτογραφικό αρχείο. Ή όπως τότε που επίσης ο Ντίλαν σε εμφανώς κακή διάθεση, εξαιτίας του ετερόκλητου πλήθους, έπαιξε όλη τη βραδιά με την πλάτη στο κοινό, χωρίς να πει λέξη, μπροστά σε ένα ακροατήριο που περιελάμβανε από νέους ροκάδες μέχρι μαμάδες με καρότσια.
Αξέχαστη και η στιγμή που ο Κιθ Τζάρετ έκανε πρόβες στο Porto Rio και παραπονέθηκε για τα αεροπλάνα που περνούσαν από πάνω, με τους διοργανωτές να παίρνουν τηλέφωνο στον Άραξο ζητώντας «να
σταματήσουν για λίγο οι πτήσεις»!

Η ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΜΕΤΡΗΣΗ
Ο Θάνος Μικρούτσικος έδωσε στο Φεστιβάλ την αίγλη που το ακολουθούσε για πολλά χρόνια και το Φεστιβάλ του το ανταπέδωσε ανοίγοντάς του νέους δρόμους.
Η επιτυχία του πατρινού μουσικοσυνθέτη σε επίπεδο διαχείρισης του θεσμού ήταν αυτή που τον οδήγησε κάποια χρόνια αργότερα στο Υπουργείο Πολιτισμού. Ως υπουργός Πολιτισμού επισκέφθηκε και πάλι το Διεθνές Φεστιβάλ, θεατής πια, αλλά ο πρωτοπόρος για την εποχή του θεσμός είχε πια αρχίσει να φθίνει.
Σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, ένας από τους λόγους που το Φεστιβάλ πήρε την κάτω βόλτα ήταν και η μικρή οικονομική επιχορήγηση που έδινε στην διοργάνωση ο Θάνος Μικρούτσικος ως υπουργός Πολιτισμού. Όταν ο Μικρούτσικος αποχώρησε το 1990, ο Λάκης Φιλιππάτος ανέλαβε τη διεύθυνση, και ο θεσμός σιγά σιγά μπήκε σε νέα φάση.
Χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα τον Ιούνιο του 2006 στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας του 2006, το Αρχαίο Ωδείο ανέκτησε για μια βραδιά την παλιά του λάμψη. Ο βραβευμένος με Όσκαρ Ρομπέρτο Μπενίνι έδωσε μια αξέχαστη παράσταση επί σκηνής σε μια δική του διασκευή της «Κόλασης» του Δάντη. Ο Θάνος Μικρούτσικος, ο οποίος χρίστηκε καλλιτεχνικός διευθυντής και της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, δεν κατάφερε σε αυτή την περίπτωση να αναβιώσει το «θαύμα» του Διεθνούς Φεστιβάλ. Όταν εμφανίστηκε στο φεστιβάλ ο Μπενίνι, ο Θάνος είχε ήδη αποχωρήσει από τη θέση του.

Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ
Η πολιτιστική κληρονομιά που άφησε το Φεστιβάλ δεν ήταν κτήρια, αλλά ανθρώπινες εμπειρίες, γνώσεις, συνεργασίες και η έμπνευση που σκόρπισε σε όλη την πόλη. Για την υπόλοιπη Ελλάδα, αποτέλεσε πρότυπο και αφορμή για την ίδρυση περιφερειακών φεστιβάλ, κανένα όμως δεν έφτασε ποτέ την αίγλη του. Μπορεί να μην άφησε πίσω του μόνιμες υποδομές, όμως χάρισε στην Πάτρα κάτι πιο σημαντικό: μια γενιά ανθρώπων που έμαθαν πώς οργανώνεται, πώς παράγεται και πώς βιώνεται ο πολιτισμός.
Ο Θάνος Μικρούτσικος δημιούργησε κοινότητες, έμαθε στην πόλη να αγαπά την τέχνη, να συμμετέχει ενεργά και να τη ζει ως κομμάτι της καθημερινότητας. Οι Πατρινοί που τότε συμμετείχαν ως εθελοντές ή κοινό, σήμερα θυμούνται τις νύχτες εκείνες με συγκίνηση και υπερηφάνεια. Οι αναμνήσεις των πρώτων χρόνων, οι ιστορίες των παρασκηνίων, τα απρόβλεπτα περιστατικά αποτελούν πλέον μύθο και διδάσκουν πώς η τόλμη, η φαντασία και η συνεργασία μπορούν να δημιουργήσουν κάτι μοναδικό.

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΩΔΕΙΟΥ
Η ιστορία του Αρχαίου Ωδείου της Πάτρας είναι πάνω απ’ όλα μια ιστορία ανθρώπων. Καλλιτέχνες, διοργανωτές, εθελοντές και κοινό έγιναν μέρος ενός μύθου.
Ο χώρος που κάποτε σφράγισε τη δεκαετία του ’80 φιλοδοξεί, ανακαινισμένος πλέον, να γίνει ξανά πλατφόρμα δημιουργικότητας. Αναζητείται η έμπνευση και το πρόσωπο που θα βάλει «βενζίνη» στη μηχανή της δημιουργίας. Που θα κινητοποιήσει σε ένα κοινό όραμα.
Και πού ξέρεις; Ίσως, κάποιο καλοκαίρι, μέσα στους ήχους της πόλης, να νιώσεις και πάλι να αντηχεί ένα πιάνο κάτω από μια λουλουδάτη ομπρέλα της βροχής...