Στο πνεύμα των ημερών

Στο thebest.gr λάβαμε από την αναγνώστρια Φωτεινή Τσιτσώνη-Καβάγια που είναι εκπαιδευτικός, το ακόλουθο κείμενο γραμμένο στο πνεύμα των Χριστουγέννων και το δημοσιεύουμε.

Τι φως, τι χρώμα, τι ομορφιά να σκόρπιζε τ’αστέρι

όπου στην κούνια του Χριστού τους Μάγους είχε φέρει!

Ποιος Άγγελος το διάλεξε για τέτοιο ταχυδρόμο!

Τ’άλλα τ’αστέρια θα’βλεπαν το φωτεινό του δρόμο

κι από τη ζήλεια θα’τρεμαν…Αστέρι σε ποια χώρα του απεράντου σου ουρανού να λαμπυρίζεις τώρα;

Η παντοδύναμη φθορά μην έσβησε το φως σου

ή  μήπως είσ’αθάνατο κι εσύ σαν το Χριστό σου;

Δεν κατεβαίνει η λάμψη σου εδώ στα χώματά μας;

Για όλα τ’άστρα αλίμονο δεν είναι η ματιά μας!...

Έτσι τραγούδησε με την ψυχή του τα Χριστούγεννα ο μεγάλος μας ποιητής Κωστής Παλαμάς. Έτσι τραγούδησε την άγια νύχτα τη χριστουγεννιάτικη, όπου στον ουρανό έλαμψε των Μάγων το αστέρι, όπου στον σκόρπιον αέρα ακούστηκαν τα «ωσαννά» από των Αγγέλων τα στόματα και όπου οι υπερκόσμιες μελωδίες τους  ξύπνησαν τους ταπεινούς ποιμένες, για να το μάθουν και να το διαλαλήσουν με τη φλογέρα τους σ’ολόκληρη την ανθρωπότητα πως εκείνη την άγια νύχτα γεννήθηκε ο Χριστός.

Έτσι τραγούδησαν κι όλες οι γενιές των ανθρώπων, έτσι  τραγουδάμε κι εμείς σήμερα τη γέννηση του Χριστού. Και την τραγουδάμε και  με τα κάλαντα, που είναι τραγούδια ευχετικά και εγκωμιαστικά, και που τα ψάλλουμε την παραμονή των μεγάλων γιορτών, Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά και Θεοφάνια, συνοδεύοντας τη φωνή με μουσικά όργανα, όπως τρίγωνα, νταούλι,φλογέρα, τσαμπούνα, λαούτο, ακορντεόν κτλ.

Τα κάλαντα είναι  ένα έθιμο ελληνικό και απαντάται από την αρχαιότητα στον ελλαδικό χώρο, όπου τα παιδιά τραγουδούσαν στα σπίτια διάφορα άσματα τις πρωτομηνιές με σκοπό να πάρουν φιλοδώρημα, κρατώντας στα χέρια κλαδιά ελιάς ή δάφνης, στολισμένα με καρπούς και άσπρο μαλλί, το λεγόμενο ερεσιώνη, λέξη προερχόμενη από το έριο, που σημαίνει μαλλί, ενώ πάνω του κρεμούσαν κόκκινες και άσπρες κλωστές. Άλλοτε μάλιστα κρατούσαν και ομοίωμα καραβιού, που παρίστανε τον ερχομό του θεού Διόνυσου.

Το έθιμο αυτό στη συνέχεια το πήραν οι Ρωμαίοι, και αργότερα διαδόθηκε  και στο Βυζάντιο.

Το όνομά τους τα «κάλαντα» το πήραν από τη λατινική λέξη Calendae, που σημαίνει καλένδες, όπως έλεγαν οι Ρωμαίοι τις πρωτομηνιές και που στη βυζαντινή εποχή συνήθιζαν να τις γιορτάζουν και μάλιστα με ιδιαίτερα ξεχωριστό  τρόπο τις καλένδες του Γενάρη.

Μια παράδοση λέει πως εκείνος όπου διέσωσε τη συνήθεια να ψάλλονται τα κάλαντα των Χριστουγέννων είναι ο Άγιος Φραγκίσκος.

Τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα στην ουσία είναι πρωτοχρονιάτικα, αφού ως τον 4ο αιώνα η 25η Δεκεμβρίου  γιορταζόταν ως αρχή του έτους.

Τα έθιμο αυτό των καλάντων θεωρήθηκε από τους πατέρες της Εκκλησίας ειδωλολατρικό, που κατά τους βυζαντινούς χρόνους το είχαν απαγορεύσει ως καταγόμενο από τις ρωμαϊκές καλένδες, που είχε καταδικάσει η ΣΤ΄Οικουμενική Σύνοδος το 680 μ.Χ.

Στη χώρα μας όμως  τα κάλαντα επανήλθαν και καθιερώθηκαν από την αρχή της Βασιλευομένης Δημοκρατίας, όπως συνηθιζότανε τότε και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Τα άσματα αυτά των τριών γιορτών, Χριστουγέννων, Πρωτοχρονιάς και Θεοφανίων, αναφέρονται  συγκεκριμένα στις γιορτές αυτές και είναι ευχετικές προσφωνήσεις και κολακευτικά εγκώμια για τους νοικοκυραίους του σπιτιού όπου τα ψάλλουν οι καλαντιστές και παινέματα για την ομορφιά και τη νοικοκυροσύνη της νοικοκυράς, για την αρχοντιά του νοικοκύρη κτλ.

Στα χρόνια της τουρκοκρατίας τα κάλαντα είχαν και φράσεις υπονοούμενες, π.χ.:

«Κυρά ψηλή, κυρά χρυσή, κυρά καμαρωμένη,

όντας θε να’ρθει ο καιρός  θ’αστράψει πάλι τ’άστρο.

Αν είναι τώρα καταχνιά  και σβιούνε τα επουράνια

γοργά θα φύγει η καταχνιά και θα φωτίσει ο κόσμος.

Το έθιμο των καλάντων ποικίλλει από τόπου εις τόπον στη πατρίδα μας και στις διάφορες  τοποθεσίες της, διατηρώντας χαρακτηριστικά από τον τρόπο ζωής των κατοίκων της κάθε περιοχής. Σε πολλές από αυτές συναντάμε στις ομάδες των καλαντιστών εκτός από παιδιά,  ακόμα  και λαϊκά συγκροτήματα και μεγάλους όπου μεταμφιέζονται και  γυρνούν στα σπίτια κρατώντας  στα χέρια τους κουδούνια και τραγουδούν  ξορκίζοντας έτσι το κακό.

Κύριος σκοπός των καλάνδων είναι μετά τις αποδιδόμενες ευχές, τα «Χρόνια Πολλά», το φιλοδώρημα, είτε σε γλυκίσματα, είτε σε τρόφιμα (παλιότερα)είτε σε χρήματα (σήμερα).

Ξεκινούν με χαιρετισμό, αναγγέλλουν τη μεγάλη γιορτή στη συνέχεια και καταλήγουν σε ευχές,  όπως π.χ.

Μέσα σε τούτη την αυλή τη μαρμαροστρωμένη

Εδώ’ναι χίλια πρόβατα και πεντακόσια γίδια

Και χίλιασαν και μίλιασαν και γίναν τρεις χιλιάδες…

Κι αλλού…

Σ’ τούτο το σπίτι το ψηλό, πέτρα να μη ραϊσει

Κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χρόνους πολλούς να ζήσει.

Να ζήσει με το ταίρι του, ν’ασπρίσουν τα μαλλιά του

Και να περνάει ειρηνικά πάντα η φαμελιά του…

Με το τέλος των καλαντισμάτων όλοι μικροί και μεγάλοι αρχίζουν το μέτρημα των φιλοδωρημάτων και των χρημάτων, ενώ στα σπίτια τους παλιά  δεν έλειπε το φαγοπότι και το γλέντι.

Αριστοτεχνική η απεικόνιση των πέντε παιδιών στον πίνακα του Νικηφόρου Λύτρα, «Τα Κάλαντα», τόσο που νομίζεις ότι ακούς τις χαρούμενες φωνές τους, που την άγια αυτή νύχτα βγήκαν στους δρόμους να τα ψάλλουν, (νύχτα τα τραγουδούσαν τότε), ενώ η χαρούμενη έκφραση των ματιών τους καταδεικνύει ότι πήραν καταφατική απάντηση από τη νοικοκυρά του σπιτιού, που βγήκε στο παράθυρό της να τα ακούσει!

Τα παιδιά φορούν εθνικές ενδυμασίες, σκουφάκια στο κεφάλι, προφανώς επειδή η νύχτα είναι παγερή. Ένα παίζει φλογέρα, κάποιο άλλο τύμπανο και τα άλλα τρία τραγουδούν:

«Καλήν εσπέραν άρχοντες, αν είναι ορισμός σας,

Χριστού τη θεία γέννηση να ειπώ στ’αρχοντικό σας…»

Κι όλο το σκηνικό συμπληρώνεται από τον ψηλό μαντρότοιχο που περιτριγυρίζει το παλιό σπίτι, ενώ στο φως του φεγγαριού,  δίπλα από τα κλαδιά ενός δέντρου ξεπροβάλλει  ένα παιδικό κεφάλι.

Να΄ναι άραγε το «δυνατό» παιδί της γειτονιάς  που πώς και πώς περιμένει ν’αρπάξει από την παρέα των παιδιών τα φιλοδωρήματα που θα τους φιλέψει η νοικοκυρά; Ίσως ένας νέος «Παλούκας», που ξεπροβάλλει μέσα απ’της Κοκκόνας το σπίτι του Παπαδιαμάντη, ένας ψευτοκαλικάντζαρος, που άσχημα πλήρωσε την κατεργαριά του;

Όπως και να’ναι όμως, η όλη σύνθεση μας μεταφέρει  σε κάποιες άλλες εποχές, που οι άνθρωποι ήταν περισσότερο αυθεντικοί, τότε που όλα ήταν αληθινά κι ωραία, τότε που η τεχνολογία δεν υπήρχε καν και που όλοι τέτοιες μέρες, μικροί και μεγάλοι,  περίμεναν τις χαρούμενες και αγερτικές παιδικές αγγελικές  φωνούλες , για να νιώσουν μαζί με όλες τις άλλες ετοιμασίες που έκαναν το νόημα των μεγάλων αυτών ημερών. Χρόνια Πολλά!

*Στη φωτ. ο περίφημος πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα.