Για το βιβλίο του Ζώη Μαρίνου "Επάγγελμα Δημοσιογράφος"

Στο μικρό και εκδοτικά κομψό βιβλίο του Ζώη Μαρίνου, το ενδιαφέρον    προσελκύει εξαρχής ο εκμυστηρευτικός του χαρακτήρας. Είναι εμφανής η πρόθεση του συγγραφέα του να σηκώσει το χαλί και να δείξει στον αναγνώστη τι κρύβεται πίσω από  το «Επάγγελμα του δημοσιογράφου». Μια πρόθεση που την υπηρετεί με συνέπεια απ’ την πρώτη ως την τελευταία σελίδα του βιβλίου του. Αποκαλύπτει με ψύχραιμο λόγο και κυρίως μετρημένο τα σουσούμια ενός σιναφιού, το οποίο ασκεί εξουσία– αλλά είναι και αρκούντως βρώμικο• που διαμορφώνει συνειδήσεις –  αλλά και εξυπηρετεί πολλές φορές αλλότριους στόχους.

Ως εκ τούτου,  διαφωτίζει για όσα συμβαίνουν πίσω από τις κλειστές δημοσιογραφικές πόρτες και συμβάλλει ώστε να αποσαφηνίσει ο αναγνώστης καταστάσεις,  να πάρει αποστάσεις, να γίνει πολύ πιο προσεκτικός και επιλεκτικός, όσον αφορά την πληροφόρησή του. Αυτό είναι το αποτέλεσμα, το όφελος που προκύπτει απ’  το βιβλίο με τον εύγλωττο υπότιτλο: «τα media στην εποχή του Ιντερνέτ και η δημοσιογραφία των δύο δωματίων».

Δε είναι κείμενο θεωρητικό. Ούτε μακρόσυρτες θεωρίες ειδημόνων περί Τύπου υπάρχουν, ούτε ευχολόγια. Είναι κατάθεση απόψεων που προέρχονται από προσωπικά βιώματα και εμπειρίες ενός επαγγελματία δημοσιογράφου. Οι παρατηρήσεις του,  τα σχόλια, ο προβληματισμός του: «Αφήνει κατά μέρος το ιδεατό και το δέον και οδηγεί το λόγο του στο βάλτο της πραγματικότητας»  ομολογεί ο συγγραφέας ( στη σ. 51) και  το αποτέλεσμα της συγγραφής του τον δικαιώνει.

Γιατί;  Διότι  είναι  ενδιαφέρουσα 1) η θεματογραφία του,  2) η γλώσσα του ,  3)  η τεκμηριωμένη αναφορά στην  εντόπια  δημοσιογραφική πραγματικότητα.

Ας τα δούμε αυτά, ένα- ένα:

ΘΕΜΑΤΑ

1 Βάζει εξαρχής την πένα του στον τύπο των ήλων και μιλά για τη διάβρωση του δημοσιογραφικού τοπίου, τον λαϊκισμό που επικρατεί και που αποτελεί αντανάκλαση της ελληνικής κοινωνίας– αν δεν συμβάλλει κατεξοχήν σ’ αυτήν :

« Η υποβάθμιση – υποστηρίζει ο Ζώης- οφείλεται  στο έλλειμμα αξιοπιστίας και πειθούς των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης , κυρίως των εφημερίδων, στον ασφυκτικό εναγκαλισμό και τις υπόγειες διαδρομές τους με κόμματα και κυβερνήσεις.  Αλλά και  στην ανεξέταστη αγκύλωσή τους, σε ξεπερασμένα μοντέλα ειδησεογραφίας και σε προβλέψιμους ή αφόρητα μονόπλευρους τρόπους αξιολόγησης, ιεράρχησης και προσέγγισης των γεγονότων». Και συνεχίζει: « Ζούμε σε μια κοινωνία που όλο και περισσότερο αρνείται – ή εκπαιδεύεται να αρνείται- την σε βάθος εξέταση και ανάλυση των πραγμάτων. Σε μια κοινωνία που ρέπει στις ψυχαγωγικές ειδήσεις» ( αποσπάσματα  από τις  σελ 10-11)

2 Γίνεται ιδιαίτερα αποκαλυπτικός (στο 2^ο κεφάλαιο με τίτλο «Μίντια υποταγμένα», θέτοντας το θέμα της χειραγώγησης του πολίτη από τα ΜΜΕ. Αλλά και των  Μέσων  από Κέντρα εξουσίας. Χωρίς να παραλείπει τις προδιαγραφές για τη φερέγγυα δημοσιογραφία (ευσυνειδησία, πίστη στην αλήθεια, πνευματική καλλιέργεια, συνέπεια, ήθος),  εκθέτει τις αήθεις τακτικές που χρησιμοποιούν κάποιοι δημοσιογράφοι με τις οποίες εξαναγκάζουν το κοινό τους να υιοθετήσει συγκεκριμένες πολιτικές απόψεις ή να πιστέψει κατασκευασμένες ειδήσεις.

« Τα μέσα ενημέρωσης – διατυπώνει την άποψη  ο Ζώης Μαρίνος - συνέπραξαν ως πρόθυμοι ηλίθιοι στη συλλογική πλάνη. Αποκοίμισαν τον κόσμο, δεν τάραξαν τους «πελάτες» τους, δεν είπαν την αλήθεια, απομακρύνθηκαν απ’ το ρόλο τους, «πούλησαν» αυτό που εύκολα «αγοραζόταν».  Και εισπράττουν σήμερα το μερίδιο της φθοράς και απαξίας που τους αναλογεί ( αποσπάσματα από τη σελίδα 17  του βιβλίου) .

Ο δημοσιογραφικός λόγος  μεγιστοποιώντας το ελάχιστο και ελαχιστοποιώντας  το μέγιστο, καταφέρνει να παραπληροφορήσει το κοινό - στη ουσία να παραποιήσει την πραγματικότητα.  Στα περιφερειακά μέσα, αυτό συμβαίνει περισσότερο λόγω μεγάλου χώρου και απεριόριστου δημοσιογραφικού χρόνου.

3 Ο Ζώης καταγράφει το ρόλο των Media στην προώθηση του life style ως αντίληψης ζωής.Τις υπόγειες διασυνδέσεις αργυρώνητων δημοσιογράφων– κυρίως στον αθηναϊκό τύπο - με τον  κόσμο των  λεγόμενων  ‘σελέμπριτις’ ( ένα κόσμο που, στην συντριπτική του πλειονότητα, ταυτίζεται με τον αρχοντοχωριατισμό, το  κιτς και την παχυλή αμάθεια). Αλλά και για τις μικρότερης έκτασης μεν, όμως υπαρκτές διασυνδέσεις της επαρχιακής δημοσιογραφίας με τον κόσμο του «στιλβωμένου τίποτα». Το  καρκίνωμα των ευπώλητων ειδήσεων δεν είναι άσχετο μ’ αυτό, ίσα-ίσα είναι θέμα απολύτως συναφές.

Ένας παλιός γνώριμος του συγγραφέα, δημοσιογράφος κι εκείνος, αναμεμιγμένος στο εν λόγω κύκλωμα εκμυστηρεύεται με τον πιο αγοραίο τρόπο το είδος των συζητήσεων μεταξύ των συναλλασσόμενων (το σκεπτικό του αντλείται απευθείας από το χώρο της μαφίας) : « Όσο πιο καυστικός και δηλητηριώδης είμαι τόσο ακριβότερο είναι το κασέ μου. Και για να μ’ εξαγοράσει κανείς θα πρέπει να πληρώσει πολλά. Θα γίνω το πιο πειθήνιο όργανό του, το μπουλντόγκ που κατασπαράζει τους εχθρούς του, αρκεί να κάνει  αυτά που πρέπει – και στην ώρα που πρέπει- για να με πάρει  με το μέρος του». Και σχολιάζει ο συγγραφέας : «Η κυρίαρχη ιδεολογία  μπορεί να κοιμάται ήσυχη όσο τα media, στη μεγάλη τους πλειονότητα, συνειδητά απεμπολούν τον ρόλο τους ως πραγματικοί φορείς έντιμης, ειλικρινούς και απροκατάληπτης ενημέρωσης και υποκύπτουν, όλο και περισσότερο, στη λογική των ευπώλητων ειδήσεων» (σσ.34και13).

Δεν τα ξέρουμε αυτά ; θα πείτε.  Ναι, αλλά είναι άλλο να τα υποψιάζεται κανείς κι άλλο να τα ακούει τεκμηριωμένα από το στόμα ενός έμπειρου δημοσιογράφου. Πολλώ μάλλον, όταν διακρίνεις στο ύφος της αποκαλυπτικής του γλώσσας όχι τη διάθεση  να εντυπωσιάσει  αλλά την πεισματική επιθυμία να συμβάλει— στο μέτρο του δυνατού και  απ’ το δικό του χαράκωμα— στην  εξυγίανση  του επαγγελματικού του χώρου.

Αυτήν την πρόθεση προσλαμβάνει συνεχώς ο αναγνώστης στον κορμό  του βιβλίου.  Στις  174 σελίδες του μικρού σχήματος βιβλίου του, αποδίδει (άλλοτε με μεγαλύτερη ευστοχία κι άλλοτε λιγότερο εύστοχα ), το μερίδιο της ευθύνης που αναλογεί στα ΜΜΕ για την εκτεταμένη κρίση της χώρας.  Δηλαδή αυτό που θα έπρεπε να είχε κάνει κάθε κομματικός μηχανισμός,  ο πολιτικός κόσμος στο σύνολό του:  Να εξηγήσουν ποιες είναι οι δικές  τους ευθύνες, ποιες παθογένειες μας έφεραν ως εδώ και τι πρέπει να αλλάξει.  Αντί αυτού, πέντε χρόνια τώρα, επιρρίπτουν τις ευθύνες σε όλους τους άλλους πλην των ιδίων, κρύβοντας την οχληρή πραγματικότητα κάτω απ’ τις  τριμμένες εθνικές μας κουρελούδες. Αντιπολιτεύονται ψευδολογώντας, εξαπατώντας το κοινό για να πάρουν την εξουσία, κι όταν έρχονται σ’ αυτήν ακολουθούν την ίδια ακριβώς τακτική των προηγούμενων. Γι’ αυτό διαιωνίζεται η ίδια κατάσταση.

Η ομολογητική καταγραφή του Ζώη Μαρίνου, που αγγίζει τα όρια της αυτοκριτικής, είναι ο μόνος τρόπος να αποτινάξει από πάνω του κανείς

(άτομο ή λαός) τις χρόνιες παθογένειες, τις ιδεοληψίες του, τις αγκυλώσεις και τις εμμονές του. Και να πετύχει την ατομική– και εθνική– αυτοσυνειδησία.

Άλλωστε η εκτενής αναφορά του Ζώη στο θέμα της δημοσιογραφικής γλώσσας είναι απολύτως συναφής με το παραπάνω αιτούμενο. Η ορθολογική χρήση της είναι το  μέσο– και δεν υπάρχει άλλο μέσο– του δημοσιογράφου για την πολιτική αγωγή του κοινού. Οι λέξεις μεταφέροντας το ιδεολογικό, ‘ηθικό’ και  συναισθηματικό  τους φορτίο, διαμορφώνουν συνειδήσεις, τροφοδοτούν τη σκέψη,  συμβάλλουν  στην κατανόηση και ερμηνεία του κόσμου.

Ή , αντιθέτως, προκαλούν τη σύγχυση και συντελούν στην παρερμηνεία των γεγονότων. Οι κραυγαλέοι τίτλοι, η στόχευση στο θυμικό προς άγραν κοινού αποτελούν  το εκκολαπτήριο του λαϊκισμού, το ναρκωτικό του αναγνώστη.  Οδηγώντας με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο στον εκμαυλισμό του κοινού. Στη διάβρωση των θεσμών.

Αναφέρω μερικά ποιοτικά στοιχεία της γλώσσας και του ύφους  του Μαρίνου.

1 Κάποια απ’ τα κείμενά του αποτελούν μικρές αφηγήσεις. Με τις δομικές αρετές μιας καλής διήγησης: γεννάει εξαρχής την περιέργεια στον αναγνώστη και σταδιακά ξετυλίγει την ιστορία του με τρόπο γλαφυρό φτάνοντας στο επιμύθιο που αφορά βεβαίως τα ΜΜΕ. (Ο αναγνώστης θα συναντήσει αυτά τα χαρακτηριστικά στο  κεφ. ‘Μύθοι και πραγματικότητα’ σ. 79/ και 132 και εξής).

2 Ο λόγος του, παρότι αιχμηρός, είναι ζυγιασμένος και ισορροπιστικός.  Πριν απορρίψει ή πάρει θέση, δίνει χώρο και στην άλλη άποψη( κερδίζοντας την εμπιστοσύνη του αναγνώστη του).

3 Τα συμπεράσματα, οι απόψεις του– συμφωνείς ή διαφωνείς μαζί του– δίνονται τεκμηριωμένα και με ευσύνοπτο υποστηρικτικό υλικό, παρμένο από μια πλούσια βιβλιογραφία που παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου.

Τώρα , όσον αφορά στα καθ’ ημάς:

Ο Ζώης δεν αφήνει στο απυρόβλητο τον επαρχιακό Τύπο (την έντυπη, την τηλεοπτική και ηλεκτρονική δημοσιογραφία). Αναφέρεται στον παραγοντισμό,  στις διαπλοκές και τις παθογένειες– ιδίως μετά την θέσπιση της Ιδιωτικής Ραδιοφωνίας και τηλεόρασης. Κάνει λόγο για την προώθηση συμφερόντων, τις ποικίλες εξαρτήσεις και δοσοληψίες αλλά και τις σκόπιμες «επιθέσεις που εξαπολύουν ενίοτε τα τοπικά μιντιακά συμφέροντα σε ‘μη συνεργάσιμους πολιτικούς».

Μια εύστοχη, ακόμα, αναφορά (καίριας, κατά τη γνώμη μου, σημασίας ) κάνει ο Ζώης στην «μίμηση» των Μέσων. Στον πιθηκισμό. Στην τακτική που επικρατεί να  κοπιάρουν το ύφος ο ένας του άλλου, το στυλ, ακόμα και το ίδιο το περιεχόμενο των εκπομπών τους.

Η  ανέμπνευστη αντιγραφή μοιάζει με την εκφυλιστική αρρώστια του αίματος που παρατηρείται στις αιμομικτικές σχέσεις. Κι έχει τις γνωστές γενετικές διαταραχές–  στειρότητα, δυσμορφία, μεγαλοκεφαλίτιδα κλπ. (Απ’ την ίδια αρρώστια έπασχαν και οι Αψβούργοι– δυναστεία, κι εκείνοι– μέχρι που κατέληξαν στη συρρίκνωση και την εξαφάνιση).

Ο πιθηκισμός, που είναι γενικός τηλεοπτικός κανόνας, οδηγεί μοιραία στην ισοπεδωτική ομοιομορφία. Γι’ αυτό και αλλοιώνει τελικά το πρόσωπο της πόλης, το συρρικνώνει απελπιστικά. Ακόμα χειρότερα: συντελεί στη διάβρωση της ταυτότητας  μιας περιοχής.

Γιατί, αγαπητοί φίλοι, τίποτα, δεν μπορεί να καταδείξει πιο πιστά το πρόσωπο μιας πόλης ή να καταγράψει την καθημερνή ζωή της τοπικής κοινωνίας όσο τα Μέσα Ενημέρωσης έντυπα και τηλεοπτικά. Από τη θεματολογία τους, από τα πρωτοσέλιδα, το ύφος και τη γλώσσα των κειμένων τους,  (αλλά κι από την ίδια την εκτύπωση, το στήσιμο της ύλης τους και το κασέ) μπορείς να βγάλεις συμπεράσματα για τα χαρακτηριστικά τής πόλης, το επίπεδο του καθημερινού πολιτισμού της, για τα ενδιαφέροντα και το αισθητικό κριτήριο των πολιτών της.

~ Λοιπόν; Το δημοσιογραφικό επάγγελμα είναι μια χαμένη υπόθεση;

Όχι απαντάει ο Ζώης Μαρίνος. Θα διασωθεί αλλά με προϋποθέσεις.Με κώδικες. Με  δεοντολογία.  Και αισιοδοξεί όσον αφορά τα αδιάπτωτα κριτήρια της ‘ποιότητας, της εγκυρότητας, της αξιοπιστίας’. Που εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά είναι ευθύνη πλέον του αναγνώστη να  τα αναζητήσει.

Κώστας Λογαράς