Η βία των ανηλίκων δεν είναι απλώς ένα φαινόμενο - είναι κοινωνικό προειδοποιητικό σήμα

Υπάρχουν στιγμές που μια κοινωνία οφείλει να σταματήσει για λίγο, να κοιτάξει τον εαυτό της και να αναρωτηθεί όχι μόνο τι συμβαίνει γύρω της, αλλά κυρίως τι αλλάζει βαθιά μέσα της. Η βία μεταξύ ανηλίκων δεν αποτελεί πλέον ένα σπάνιο περιστατικό που προκαλεί πρόσκαιρη ανησυχία. Δείχνει να αποκτά σταθερή παρουσία στην καθημερινότητα και να εμφανίζεται σε σχολεία, σε γειτονιές, σε χώρους όπου θα έπρεπε να κυριαρχούν η ασφάλεια και η ανεμελιά της παιδικής ηλικίας.

Το πιο ανησυχητικό, όμως, δεν είναι μόνο τα ίδια τα περιστατικά. Είναι ο κίνδυνος να αρχίσουμε να τα συνηθίζουμε. Όταν μια κοινωνία εξοικειώνεται με εικόνες βίας από παιδιά, τότε το πρόβλημα παύει να είναι απλώς ζήτημα παραβατικότητας και μετατρέπεται σε βαθύτερο κοινωνικό σύμπτωμα.

Τα παιδιά δεν γεννιούνται βίαια. Μεγαλώνουν και διαμορφώνονται μέσα σε ένα περιβάλλον που αλλάζει συχνά πιο γρήγορα από όσο προλαβαίνουμε να κατανοήσουμε. Έναν κόσμο με λιγότερα όρια, έντονη ψηφιακή έκθεση, ισχυρές κοινωνικές πιέσεις και, πολλές φορές, με εμφανές έλλειμμα ουσιαστικής επικοινωνίας. Πριν λοιπόν βιαστούμε να αναζητήσουμε ενόχους, αξίζει να αναρωτηθούμε με ειλικρίνεια τι είναι αυτό που τα παιδιά αντανακλούν από εμάς.

Αν κάτι πρέπει να μας προβληματίσει ακόμη περισσότερο, είναι ότι η βία εμφανίζεται σε ολοένα και μικρότερες ηλικίες. Δεν πρόκειται απλώς για μια «κακή στιγμή» ή για μια παροδική ένταση της εφηβείας. Όταν η επιθετικότητα γίνεται τρόπος έκφρασης, τότε κανείς δεν μπορεί να μένει αμέτοχος.

Η εύκολη αντίδραση είναι να ζητήσουμε αυστηρότερες ποινές ή να μεταθέσουμε την ευθύνη αποκλειστικά στην οικογένεια και στο σχολείο. Όμως τέτοια φαινόμενα δεν γεννιούνται σε κοινωνικό κενό. Μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η ένταση συχνά θεωρείται φυσιολογική, ο δημόσιος λόγος γίνεται πιο επιθετικός και η εικόνα υπερισχύει της ουσίας.

Δεν είναι λίγες οι φορές που τα παιδιά εκτίθενται καθημερινά, κυρίως μέσα από τον ψηφιακό κόσμο, σε πρότυπα που εξοικειώνουν τη σύγκρουση, μειώνουν την αξία της ενσυναίσθησης και παρουσιάζουν τη δύναμη ως μέσο επιβολής. Όταν η βία προβάλλεται ή αναπαράγεται, δεν μπορούμε να εκπλησσόμαστε όταν βρίσκει τον δρόμο της και στην πραγματική ζωή.

Ας είμαστε ειλικρινείς: πριν δείξουμε τα παιδιά, οφείλουμε να κοιτάξουμε την ίδια την κοινωνίας μας. Γιατί κάθε γενιά ενηλίκων διαμορφώνει, συνειδητά ή ασυνείδητα, το πλαίσιο μέσα στο οποίο μεγαλώνει η επόμενη.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η στάση αναμονής δεν μπορεί να αποτελεί επιλογή. Η κοινωνία χρειάζεται εγρήγορση και η Πολιτεία οφείλει να κινηθεί με σχέδιο, πριν τα φαινόμενα αυτά παγιωθούν και αποκτήσουν χαρακτηριστικά κανονικότητας.

Η αντιμετώπιση της βίας των ανηλίκων δεν εξαντλείται σε μέτρα επιτήρησης ούτε σε παρεμβάσεις που ενεργοποιούνται μετά από κάθε σοκαριστικό γεγονός. Χρειάζεται μια σταθερή στρατηγική πρόληψης, με έμφαση στην εκπαίδευση, στην ενίσχυση της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης στα σχολεία, στη στήριξη της οικογένειας και στη δημιουργία ευκαιριών που θα δίνουν στα παιδιά ουσιαστικούς τρόπους έκφρασης και συμμετοχής.

Το σχολείο δεν μπορεί να σηκώσει μόνο του αυτό το βάρος, ούτε η οικογένεια να αισθάνεται ότι βρίσκεται μόνη απέναντι σε σύνθετες κοινωνικές αλλαγές. Απαιτούνται γέφυρες συνεργασίας, σταθερές πολιτικές και, πάνω απ’ όλα, η συνειδητοποίηση ότι η πρόληψη δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι επένδυση στη συνοχή της ίδιας της κοινωνίας.

Γιατί η βία των ανηλίκων δεν προαναγγέλλει απλώς προβλήματα του παρόντος. Προειδοποιεί για τις εντάσεις της κοινωνίας που διαμορφώνεται μπροστά μας.

Το πραγματικό ερώτημα, τελικά, δεν είναι μόνο πώς θα περιορίσουμε τέτοια φαινόμενα. Είναι αν θα επιτρέψουμε να εξελιχθούν σε μια κατάσταση που θα μας σοκάρει για λίγο και έπειτα θα ξεχνιέται μέχρι το επόμενο περιστατικό.

Καμία κοινωνία δεν μπορεί να αισθάνεται ασφαλής όταν τα παιδιά της μαθαίνουν να εκφράζονται μέσα από τον φόβο ή την επιθετικότητα. Και καμία Πολιτεία δεν δικαιούται να παρακολουθεί παθητικά σημάδια που προειδοποιούν για βαθύτερες κοινωνικές ρωγμές.

Αν θέλουμε πραγματικά να μιλάμε για μια κοινωνία ασφάλειας, συνοχής και εμπιστοσύνης, τότε η προστασία της παιδικής ηλικίας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον ζήτημα. Είναι υπόθεση ευθύνης — συλλογικής, διαρκούς και αδιαπραγμάτευτης.

Γιατί ο τρόπος που μεγαλώνουν τα παιδιά σήμερα δεν αφορά μόνο το παρόν τους. Καθορίζει την κοινωνία μέσα στην οποία όλοι θα ζούμε αύριο.

Και η κοινωνία αυτή διαμορφώνεται πολύ νωρίτερα απ’ όσο ίσως θέλουμε να πιστεύουμε.

Γιάννης Ταπεινός

Αναπληρωτής Γραμματέας Τομέα Προστασίας του Πολίτη

ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής