Η στεγαστική κρίση ως ζήτημα διεθνούς δικαίου

Η στεγαστική κρίση που βιώνει σήμερα η Ελλάδα δεν αποτελεί, απλώς, μια δυσλειτουργία της αγοράς ακινήτων ούτε ένα συγκυριακό οικονομικό πρόβλημα. Έχει εξελιχθεί σε βαθιά κοινωνική δοκιμασία, με άμεσες επιπτώσεις στον τρόπο ζωής, στις προσωπικές επιλογές και στη δημογραφική προοπτική της χώρας. Παράλληλα, όμως, αναδεικνύει ένα ουσιαστικό και λιγότερο συζητήσιμο ερώτημα: σε ποιο βαθμό η αδυναμία πρόσβασης σε αξιοπρεπή και προσιτή στέγη συνιστά παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων;

 Η Στέγη ως Θεμελιώδες Ανθρώπινο Δικαίωμα

 Σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, το δικαίωμα στη στέγη αναγνωρίζεται ρητά ως μέρος του δικαιώματος σε ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948) στο άρθρο 25.1 κατοχυρώνει το δικαίωμα σε ένα επίπεδο ζωής ικανό να εξασφαλίζει υγεία και ευημερία, συμπεριλαμβανομένης της στέγασης. 

 Το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (ICESCR – 1966), το οποίο έχει κυρωθεί και από την Ελλάδα, στο άρθρο 11.1 επιβάλλει στα κράτη τη νομική υποχρέωση να προωθούν το δικαίωμα όλων σε επαρκή στέγη.

 Η διεθνής ερμηνεία του δικαιώματος αυτού υπερβαίνει την απλή ύπαρξη κατοικίας. Η «επαρκής στέγη» προϋποθέτει:

Νομική ασφάλεια κατοχής.
οικονομική προσιτότητα.
κατοικησιμότητα,
Πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.
Κατάλληλη τοποθεσία.
Πολιτισμική καταλληλότητα.

 Επομένως, η στέγη δεν είναι, απλώς, ένα κτίσμα, αλλά περιβάλλον που εξασφαλίζει υγεία, ασφάλεια και ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

 Η Κοινωνική Διάσταση της Κρίσης στην Ελλάδα

 Τα δεδομένα αποτυπώνουν με σαφήνεια το βάθος της ελληνικής στεγαστικής πίεσης. Στην Ελλάδα, το 67,3% των νέων ηλικίας 18-34 ετών ζει με τους γονείς του (Eurostat 2024). Η μέση ηλικία αποχώρησης από το πατρικό σπίτι ανέρχεται στα 30,7 έτη. Το στοιχείο αυτό δεν αφορά μόνο τις οικογενειακές σχέσεις, αντανακλά την αδυναμία των νέων να αποκτήσουν οικονομική αυτονομία και σταθερή στέγη.

 Ιδιαίτερα αποκαλυπτικός είναι και ο δείκτης ληξιπρόθεσμων οφειλών. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, το 9,2% των πολιτών ζει σε νοικοκυριά με καθυστερήσεις σε ενοίκια, στεγαστικά δάνεια ή λογαριασμούς κοινής ωφέλειας. Στην Ελλάδα, το ποσοστό εκτινάσσεται στο 42,8% -το υψηλότερο στην Ένωση,  έναντι 18,7% στη Βουλγαρία και 15,3% στη Ρουμανία. Το μέγεθος αυτό δείχνει ότι η στεγαστική επιβάρυνση δεν είναι οριακό φαινόμενο, αλλά συνθήκη που αγγίζει ευρύτατα στρώματα της κοινωνίας.

 Τούτων δοθέντων, η στέγη  δεν αποτελεί μόνο θέμα τιμών ακινήτων, αλλά ζήτημα δυνατότητας κάλυψης βασικών αναγκών διαβίωσης.

 Οι Ευρωπαϊκές Δεσμεύσεις και η Κρατική Ευθύνη

 Το ευρωπαϊκό δίκαιο συνδέει τη στέγη με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την κοινωνική συνοχή. Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και η σχετική νομολογία απαιτούν ενεργές πολιτικές πρόσβασης σε επαρκή κατοικία και περιορισμό της στεγαστικής ανασφάλειας. Η πλήρης εξάρτηση από τις δυνάμεις της αγοράς δεν επαρκεί για την εκπλήρωση αυτών των δεσμεύσεων.

 Όταν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού δαπανούν δυσανάλογο ποσοστό του εισοδήματός τους για στέγαση ή αδυνατούν να διατηρήσουν σταθερή κατοικία, το ζήτημα παύει να είναι οικονομικό και αποκτά διάσταση δικαιωμάτων.

 Από τη Στέγη στη Δημοκρατική Σταθερότητα

 Η στέγη δεν αποτελεί, απλώς, έναν χώρο διαμονής· είναι βασική προϋπόθεση κοινωνικής ασφάλειας, προσωπικής σταθερότητας και συλλογικής συνοχής. Όταν η κατοικία γίνεται απρόσιτη, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην οικονομική πίεση. Οι νέοι αναβάλλουν την ανεξαρτητοποίησή τους και τη δημιουργία οικογένειας, οι οικογένειες περιορίζουν τις επιλογές τους και οι μεγαλύτερες ηλικίες βιώνουν αυξανόμενη ανασφάλεια.

 Όταν το κράτος αδυνατεί να εξασφαλίσει βασικές συνθήκες διαβίωσης, όπως μια αξιοπρεπή και προσιτή στέγη, δεν πλήττεται μόνο το επίπεδο ζωής. Κλονίζεται η κοινωνική συνοχή, μειώνεται η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και περιορίζεται η ουσιαστική συμμετοχή στη δημόσια ζωή. Ως εκ τούτου, η στεγαστική ασφάλεια αποτελεί κρίσιμο παράγοντα θεσμικής σταθερότητας. 

 
Οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι μια δημοκρατία δεν στηρίζεται μόνο στους νόμους και στις διαδικασίες, αλλά και στη δυνατότητα των πολιτών της να ζουν με αξιοπρέπεια και προοπτική.

 Από την Αγορά στο Δικαίωμα: Η Στέγη ως Θεσμική Ευθύνη 

Η στεγαστική κρίση στην Ελλάδα δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με όρους αγοράς. Συνιστά κοινωνικό και νομικό ζήτημα με σαφείς προεκτάσεις στο διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η αναγνώριση της στέγης ως θεμελιώδους δικαιώματος δεν περιορίζει την οικονομική δραστηριότητα· την εξισορροπεί με την κοινωνική δικαιοσύνη.

Μια χώρα που δεν διασφαλίζει την πρόσβαση των πολιτών της σε μια  αξιοπρεπή στέγη δεν αντιμετωπίζει μόνο μια κοινωνική ανισορροπία - αντιμετωπίζει πρόκληση θεσμικής ανθεκτικότητας και δημοκρατικής σταθερότητας.

 ΣΣ: Ο Θέμης Μπάκας είναι πολιτευτής Αχαϊας.