Μια χώρα μορφωμένων ανθρώπων σε οικονομία χαμηλών προσδοκιών

Οι δείκτες ανάπτυξης μπορεί να δείχνουν σταθερότητα, όμως η κοινωνία βιώνει κάτι διαφορετικό: μισθοί που δεν ακολουθούν το κόστος ζωής, νέοι που φεύγουν στο εξωτερικό, οικογένειες που ζουν με αβεβαιότητα για το αύριο. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο μεγαλώνει η οικονομία, αλλά ποια είδους οικονομία μεγαλώνει και ποιον τελικά ωφελεί.

Η επένδυση στην Έρευνα και Ανάπτυξη (R&D -  Research and Development) δεν είναι τεχνοκρατική πολυτέλεια. Είναι βαθιά κοινωνικό ζήτημα, γιατί καθορίζει την παραγωγικότητα, το επίπεδο μισθών, τις ευκαιρίες των νέων και τη βιωσιμότητα της μεσαίας τάξης.

Πού βρίσκεται η Ελλάδα σήμερα

Η Ελλάδα δαπανά περίπου το 1,5% του ΑΕΠ της σε Έρευνα & Ανάπτυξη, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ (27) είναι 2,24%, και οι πρωτοπόρες χώρες - Σουηδία, Βέλγιο, Αυστρία, Φινλανδία, Γερμανία, Δανία - ξεπερνούν το 3%. Η διαφορά δεν είναι μόνο αριθμητική· αντανακλά διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο, υψηλότερη τεχνολογική ένταση κι εν τέλει καλύτερες κοινωνικές προοπτικές, όπως υψηλότεροι μισθοί και μεγαλύτερη οικονομική ανθεκτικότητα. Αυτό επιβεβαιώνεται και στο European Innovation Scoreboard, όπου η Ελλάδα κατατάσσεται ως “Moderate Innovator”, με εμφανείς αδυναμίες στην επιχειρηματική R&D - δηλαδή στο κρίσιμο σημείο όπου η γνώση γίνεται προϊόν, εξαγωγές και θέσεις εργασίας υψηλής αξίας.

Γιατί μένει στο 1,5%

Η ελληνική οικονομία δεν ευνοεί έντονα το R&D, καθώς βασίζεται περισσότερο σε κλάδους χαμηλής προστιθέμενης αξίας - τουρισμό, υπηρεσίες, ακίνητα - και λιγότερο σε μεταποίηση και τεχνολογία. Έτσι η επιχειρηματική ζήτηση για έρευνα παραμένει περιορισμένη. Ταυτόχρονα, η επιχειρηματική δαπάνη σε R&D είναι χαμηλή, ενώ η χρηματοδότηση και το περιβάλλον κλιμάκωσης αποτελούν εμπόδια για τη μετατροπή της έρευνας σε προϊόντα και εξαγωγές. Παρότι υπάρχει αξιόλογη δημόσια έρευνα, συχνά λείπει η γρήγορη μεταφορά τεχνολογίας, τα κεφάλαια ανάπτυξης και η θεσμική σταθερότητα. Σε αυτό προστίθενται οι χαμηλοί μισθοί και οι περιορισμένες προοπτικές, που ενισχύουν το brain drain και δυσκολεύουν τη χώρα να κρατήσει ανθρώπους ικανούς να μετατρέψουν τη γνώση σε επιχειρηματική καινοτομία.

Η χώρα μένει πίσω σε παραγωγικότητα και μισθούς

Οι κλάδοι αυτοί φέρνουν εισόδημα, αλλά είναι ευάλωτοι, εποχικοί και χαμηλής τεχνολογικής έντασης, γι’ αυτό δεν αυξάνουν ουσιαστικά την παραγωγικότητα -  δηλαδή την αξία που παράγει κάθε εργαζόμενος. Όταν η παραγωγικότητα παραμένει χαμηλή, οι μισθοί δεν μπορούν να βελτιωθούν σταθερά και η οικονομία παγιδεύεται σε χαμηλές απολαβές. Έτσι προκύπτει ένα κοινωνικό παράδοξο: μια χώρα με μορφωμένους ανθρώπους, αλλά με εισοδήματα που δεν αντανακλούν τις δυνατότητές τους. Σε ένα μοντέλο υπηρεσιών χαμηλής τεχνολογίας, η πρόοδος μεταφράζεται σε στασιμότητα μισθών και η μόρφωση δεν εγγυάται καλύτερη ζωή.

Και την ίδια ώρα, συμβαίνει κάτι ακόμη πιο οδυνηρό: η χώρα επενδύει στην εκπαίδευση και την έρευνα, όμως η υπεραξία παράγεται αλλού. Οι πατέντες, οι καινοτόμες επιχειρήσεις και οι υψηλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας δημιουργούνται σε άλλες οικονομίες. Το αποτέλεσμα είναι μια διαρκής μεταφορά αξίας προς το εξωτερικό - μια αθόρυβη απώλεια δυναμικού που στερεί από τη χώρα το ίδιο της το μέλλον. 

Αυτό λέγεται πρακτικά εξαγωγή ανθρώπινου κεφαλαίου.

Τι χρειάζεται - ρεαλιστικά και τεχνοκρατικά

Η απάντηση δεν είναι απλώς «περισσότερη έρευνα», αλλά μια στοχευμένη μετάβαση, έτσι ώστε η γνώση να μετατρέπεται σε παραγωγή, μισθούς και εξαγωγές. Το ζητούμενο είναι να αλλάξει ο τρόπος που λειτουργεί η οικονομία, όχι μόνο το ύψος των δαπανών.

1)Περισσότερο επιχειρηματικό R&D

Απαιτούνται ισχυρά φορολογικά κίνητρα, στήριξη πατεντών και ουσιαστική σύνδεση πανεπιστημίων με την αγορά. Στόχος είναι η έρευνα να καταλήγει σε προϊόντα και υπηρεσίες με εμπορική αξία, όχι μόνο σε ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις.

2)Βιομηχανική πολιτική με προτεραιότητες

Οι πόροι πρέπει να συγκεντρωθούν σε λίγους τομείς όπου η χώρα έχει πλεονεκτήματα:

Ενέργεια & τεχνολογίες δικτύων
Ναυτιλιακή τεχνολογία
Αγροδιατροφή υψηλής τεχνολογίας
Λογισμικό & κυβερνοασφάλεια
3)Χρηματοδότηση κλιμάκωσης (scale-ups): Η Ελλάδα χρειάζεται όχι, μόνο startups, αλλά επιχειρήσεις που μεγαλώνουν, εξάγουν και δημιουργούν σταθερές θέσεις εργασίας υψηλής ειδίκευσης.

4)Το κράτος ως “πρώτος πελάτης”: Στοχευμένες δημόσιες προμήθειες καινοτομίας μπορούν να δημιουργήσουν αγορά για ελληνικές τεχνολογικές λύσεις και να μειώσουν το ρίσκο για τις επιχειρήσεις.

5)Συγκράτηση ανθρώπινου δυναμικού: Αναγκαία είναι η ύπαρξη προοπτικών καριέρας, θεσμικής σταθερότητας και αξιοπρεπών αμοιβών, προκειμένου οι νέοι επιστήμονες να μείνουν και να δημιουργήσουν στη χώρα.

Γιατί αυτοί οι τομείς , δεν απαιτούν βαριά βιομηχανία, αξιοποιούν υπάρχοντα πλεονεκτήματα, δημιουργούν υψηλούς μισθούς, είναι εξαγώγιμοι και προσελκύουν ιδιωτικό R&D.

Αυτό είναι το μονοπάτι μετάβασης από οικονομία υπηρεσιών σε οικονομία γνώσης.

Το 2% δεν είναι «περισσότερη έρευνα» - είναι αλλαγή ταυτότητας χώρας

Η μετάβαση από 1,5% σε 2% του ΑΕΠ σημαίνει περίπου +1,1–1,2 δισ. ευρώ ετησίως. Είναι μετασχηματισμός: από οικονομία υπηρεσιών σε οικονομία γνώσης.

Σε 10 χρόνια μπορούν να δημιουργηθούν 60.000 - 90.000 άμεσες θέσεις υψηλής ειδίκευσης και 120.000 -150.000 συνολικά με έμμεσες επιδράσεις. Κάθε θέση υψηλής τεχνολογίας θα δημιουργεί 1,5 -2 επιπλέον θέσεις στην υπόλοιπη οικονομία.

Το αποτέλεσμα δεν είναι θα μόνο θέσεις εργασίας, αλλά και άνοδος μισθών, brain gain, εξαγωγές, παραγωγικότητα και τεχνολογική αυτονομία. Είναι η αλλαγή ταυτότητας χώρας που η οικονομία που ζει από υπηρεσίες, σε οικονομία που ζει από γνώση.

Τι σημαίνει αν δεν αλλάξει πορεία

Χαμηλότερη παραγωγικότητα, στασιμότητα μισθών, εξάρτηση από ευάλωτους κλάδους, τεχνολογική εξάρτηση, πίεση στη μεσαία τάξη. Η Ελλάδα κινδυνεύει να γίνει κοινωνία υψηλού μορφωτικού επιπέδου αλλά χαμηλής οικονομικής αξιοποίησης.

Το διακύβευμα είναι γενιές

Το ερώτημα δεν είναι αν αντέχουμε να επενδύσουμε στη γνώση, αλλά αν αντέχουμε να μην το κάνουμε. Όταν μια χώρα μορφώνει τους νέους της χωρίς να τους προσφέρει προοπτική, η απώλεια ξεπερνά την οικονομία και γίνεται κοινωνική και εθνική.

Γι’ αυτό το διακύβευμα δεν είναι λογιστικό. Είναι ιστορικό. Μια χώρα που δεν μετατρέπει τη μόρφωση σε ευκαιρία ζωής για τους ανθρώπους της δεν χάνει μόνο πλούτο. Χάνει γενιές - και μαζί τους το ίδιο της το μέλλον.

ΣΣ: Ο Θέμης Μπάκας είναι πολιτευτής Αχαΐας