Ο Τρίτος Αναπτυξιακός Άξονας της Πελοποννήσου

Στην σύγχρονη γεωγραφική κι οικονομική επιστήμη μεγάλο ρόλο παίζουν οι λεγόμενοι αναπτυξιακοί άξονες: γραμμικοί χωροταξικοί χώροι που διαμορφώνονται από σημαντικές γραμμικές υποδομές (σιδηροδρομικές κι οδικές ουσιαστικά), φιλοξενούν οικισμούς που αλληλοσυνδέονται χάρη σ ’αυτές και δημιουργούν ενιαίες προϋποθέσεις ανάπτυξης. Οι περιοχές που δεν βρίσκονται κατά μήκος των αναπτυξιακών αξόνων αντιθέτως συνήθως παραμένουν στο περιθώριο και καταγράφουν πολύ ισχνές επιδόσεις. Στην σημερινή Πελοπόννησο υπάρχουν μόνο δύο τέτοιοι κάθετοι άξονες: ο Δυτικός/Ιόνιος κι ο Κεντρικός. Ο πρώτος ξεκινάει από την Πάτρα (κι ορθότερα από τα Γιάννενα) και καταλήγει στην Πύλο και στην Καλαμάτα. Ο δεύτερος ξεκινάει από την Κόρινθο, περνάει από την Αργοναυπλία, και καταλήγει στην Καλαμάτα. Μαζί αυτοί οι δύο άξονες φιλοξενούν τις σημαντικότερες πόλεις της Πελοποννήσου, όπως και την πλειοψηφία της οικονομικής και τουριστικής δραστηριότητας, όμως αφήνουν ακάλυπτες τις περισσότερες περιοχές της και δεν εξυπηρετούν ένα σεβαστό ποσοστό των μεταφορικών κι οικονομικών αναγκών της. 

Λόγω γεωγραφικής ιδιομορφίας, ως de facto νησί με ορεινή γεωμορφολογία, οι κάθετοι αυτοί άξονες (κι οι δύο εξίσου σημαντικοί οριζόντιοι Κόρινθος-Πάτρα και Σπάρτη-Τσακώνα-Καλό Νερό) ακολουθούν από αρχαιότατους χρόνους τις ευκολότερες γεωμορφολογικές διόδους και τις λιγοστές περιοχές με ήπιο ανάγλυφο που διαθέτει η Πελοπόννησος: παραθαλάσσιες πεδιάδες, ημιορεινές κοιλάδες και ορεινά οροπέδια, διαμορφώνοντας έτσι και τις περιοχές όπου βρίσκονται όλοι οι σημαντικοί οικισμοί. Ο μεγάλος ορεινός όγκος της κεντρικής Πελοποννήσου (Μαίναλο-Ζήρεια-Χελμός-Ερύμανθος-Ολίγυρτος-Λύκαιο), όπως κι ο Ταΰγετος, ο Πάρνωνας κι η Ανατολική Αργολίδα, εξαιτίας της τραχύτητα τους παρέμειναν στο περιθώριο και, με την κατασκευή του σιδηροδρομικού δικτύου στα τέλη του 19ου αιώνα και του σύγχρονου οδικού δικτύου τις μεταπολεμικές δεκαετίες, ουσιαστικά εγκαταλείφθηκαν. Σήμερα είναι εξαιρετικά αραιοκατοικημένες, οικονομικά υπανάπτυκτες, ακόμη άγνωστες ή απρόσιτες στο κοινό και, δυστυχώς κυρίως ακατοίκητες. Η έλλειψη σύγχρονων υποδομών και αναπτυξιακών αξόνων που να διασχίζουν τις περιοχές αυτές δεν αποτελεί μόνο αιτία της παρακμής τους, αλλά και ουσιαστικό φραγμό στην ανάπτυξη ολόκληρης της Πελοποννήσου και της γεωγραφικής, οικονομικής, κοινωνικής ενοποίησης της, η οποία δεν διαθέτει αρκετούς ολοκληρωμένους άξονες για να αναπτυχθεί σε σύγχρονες βάσεις.

Ένας τέτοιος άξονας που θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει τις μεταφορές σ ’ολόκληρη την Πελοπόννησο και να βγάλει από την απομόνωση μία τέτοια τεράστια δύσβατη περιοχή με μεγάλες δυνατότητες, όπως είναι ο Πάρνωνας, η Κυνουρία κι η ανατολική Λακωνία, είναι ο Τρίτος Κάθετος -Ανατολικός/Αιγιακός- Αναπτυξιακός Άξονας (μόνο οδικός προς το παρόν) της Πελοποννήσου. Είναι βέβαιο δεδομένου της σημασίας του πώς από εδώ και εμπρός θα μας απασχολεί ολοένα και περισσότερο. Ένας άξονας που ξεκινάει από το Άργος κι ακολουθεί την ακτογραμμή του Αιγαίου για να καταλήξει στα Βάτικα, μέσω Άστρους, Λεωνιδίου, Φωκιανού, Κυπαρισσίου και Μονεμβάσιας. Δύο βασικά μειονεκτήματα  του είναι αφενός το δύσκολο ορεινό ανάγλυφο που τον χαρακτηρίζει, κι αφετέρου ο πολύς μικρός πληθυσμός των οικισμών που βρίσκονται κατά μήκος του. Είναι ενδεικτικό πώς μοναδική πόλη πάνω του είναι το Άργος, από την οποία ξεκινάει, ενώ το μήκος του ξεπερνάει, χονδρικά, τα 220 χιλιόμετρα! 

Είναι όμως προφανή και τα βασικά πλεονεκτήματα του. Καταρχήν θα ανοίξει τόσο την Κυνουρία όσο και την ανατολική Λακωνία, επιτέλους, στον έξω κόσμο, στην εξωστρέφεια και την ανάπτυξη. Οι δύο αυτές περιοχές βιώνουν μία ιδιότυπη απομόνωση που τις καταδικάζει σε διαχρονική πτώχεια, αναπτυξιακή υστέρηση και πρακτικές δυσκολίες, όπως είναι η πρόσβαση στο πιο κοντινό νοσοκομείο. Είναι σαφές εξάλλου ότι στην σημερινή εποχή κωμοπόλεις και χωριά δεν μπορούν να επιβιώσουν μόνα τους, με αυτάρκεια όπως παλιά, όταν πρωτοδημιουργήθηκαν, αλλά χρειάζονται να έχουν πρόσβαση στα αστικά κέντρα και στις υπηρεσίες που αυτά παρέχουν. Οι οδικοί άξονες καθίστανται έτσι οι ζωογόνες αρτηρίες της ευημερίας της υπαίθρου κι η επιβίωση της Κυνουρίας και της ανατολικής Τσακωνίας εξαρτάται άμεσα από την βελτίωση της διασύνδεσης της με το Άργος, το Ναύπλιο, την Τρίπολη, την Σπάρτη και μεταξύ των διαφόρων οικισμών τους μεταξύ τους. Σε πολλές περιπτώσεις η διασύνδεση δεν είναι καν απλώς προβληματική, αλλά ανύπαρκτη.  

Ακόμη η κατασκευή του Ανατολικού Αναπτυξιακού Άξονα θα άνοιγε τον δρόμο στην τουριστική αξιοποίηση μίας πραγματικά τεράστιας, παρθένας και καθαρής ακτογραμμής 220 χιλιομέτρων, φέρνοντας τόσο μεγάλη οικονομική ανάπτυξη όσο και σημαντικές προκλήσεις που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με προσοχή κι ευαισθησία. Πιστεύω ακράδαντα πώς η ακτογραμμή που απλώνεται κατά μήκος του θα μπορούσε ν ’ανταγωνιστεί, αν όχι σε μήκος και μέγεθος, τουλάχιστον σε γόητρο κι ομορφιά, την Γαλλική ή την Ιταλική Ριβιέρα. Δεν νομίζω ότι λείπει τίποτε απ’ αυτή την στενή λωρίδα γης μεταξύ του -πλέον- Αποθέματος Βιοσφαίρας της ΟΥΝΕΣΚΟ Πάρνωνα και του Αιγαίου. Όλα τα συστατικά που απαιτούνται ήδη υπάρχουν: καθαρές παραλίες, γραφικές πολιτείες, μεγάλη παράδοση, πλούσια φύση και ανεπιτήδευτη ομορφιά. Τι άλλο χρειάζεται; Παρά μόνο η κατασκευή ενός σύγχρονου και λειτουργικού οδικού άξονα, η αναβάθμιση των λιμένων της περιοχής, κι η γενικότερη ανάπτυξη της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Αν η Γαλλική ή η Ιταλική Ριβιέρα έχει το όνομα, τότε η «Ριβιέρα του Μυρτώου Πελάγους» -η πρόταση μου για την ονομασία της- θα έχει την χάρη και την δροσιά. 

Όμως δεν θα πρέπει η τουριστική ανάπτυξη να γίνει με τον άναρχο, βίαιο και άκρως ακαλαίσθητο τρόπο με τον οποίον έχει συντελεστεί αλλού. Η τουριστική ανάπτυξη, όπως και κάθε είδος ανάπτυξης, θα πρέπει να γίνει με κύριο γνώμονα την ευημερία και την ζωή των τοπικών κοινωνιών, κι όχι μόνο το οικονομικό κέρδος. Κατά συνέπεια θα πρέπει ν ’αποφευχθούν φαινόμενα που βλέπουμε στις Κυκλάδες και σ ’άλλες τουριστικές περιοχές της χώρας και να προστατευτεί το σπάνιο φυσικό κι ανθρωπογενές περιβάλλον κατά μήκος του άξονα αυτού, που πλέον προστατεύεται από την ΟΥΝΕΣΚΟ. Μερικά μέτρα που μπορούν να υλοποιηθούν είναι η καθολική απαγόρευση της εκτός σχεδίου δόμησης, η δημιουργία οργανωμένων οικισμών παραθεριστικής κατοικίας με ρυμοτομικό σχέδιο, η επέκταση του σχεδίου πόλεως των υφιστάμενων οικισμών, η κήρυξη του Πάρνωνα ως εθνικού πάρκου κι η αναβάθμιση των υποδομών πυροπροστασίας για την προστασία του. Τέλος το τουριστικό μοντέλο που θα προωθηθεί δεν πρέπει να είναι το κλασσικό του μαζικού τουρισμού θαλάσσης, αλλά ένα ήπιο που θα περιλαμβάνει την αξιοποίηση των πανέμορφων ορεινών οικισμών, την ανάπτυξη θεματικών τουριστικών μορφών όπως είναι η πεζοπορία και τον σεβασμό προς τις τοπικές κοινωνίες και το περιβάλλον.

Η υλοποίηση του Ανατολικού Άξονα της Πελοποννήσου δεν είναι ανάγκη, κι ούτε πρόκειται, να γίνει με φαραωνικής λογικής μεθόδευση. Δεν απαιτείται η κατασκευή ενός πανάκριβου αυτοκινητόδρομου, αλλά ενός σύγχρονου οδικού άξονα στην λογική μίας κλασσικής αναβαθμισμένης εθνικούς οδού που θα παρέχει ασφάλεια, αξιοπιστία και θα παρακάμπτει στροφές κι οικισμούς. Ούτε χρειάζεται να γίνει ενιαία εντός ενός σύντομου χρονικού διαστήματος, αλλά μπορεί να γίνει αποσπασματικά και σταδιακά, σε βάθος χρόνου. Βασική προϋπόθεση είναι να υπάρχει έμπρακτη και σταθερή πολιτική βούληση για την υλοποίηση του. Θα μπορούσε για παράδειγμα να ξεκινήσει να κατασκευάζεται σχεδόν άμεσα η Παράκαμψη Ξηροπήγαδου που έχει εγκεκριμένες μελέτες, και να δρομολογηθεί το τμήμα Πούλιθρα-Φωκιάνο, που αποτελεί το πιο σοβαρό εμπόδιο στην ανάπτυξη του άξονα. 

Με την ολοκλήρωση του οδικού τουλάχιστον τμήματος του Κεντρικού Άξονα Πελοποννήσου και την κατά το ήμισυ ολοκλήρωση του Δυτικού Άξονα πιστεύω ότι οι συνθήκες είναι πλέον ώριμες για να ξεκινήσει μία σοβαρή πολιτική και τεχνική συζήτηση για την κατασκευή του Ανατολικού Άξονα που θα έχει χαρακτήρα οραματικό και θα μεταμορφώσει θετικά τις ζωές χιλιάδων μόνιμων κατοίκων και θα καταστήσει την «Ριβιέρα του Μυρτώου Πελάγους» διεθνές σημείο αναφοράς βιώσιμου κι ήπιου τουρισμού. Κάποιοι ίσως πιστεύουν πώς η Πελοπόννησος είναι «πολύ μικρή» για να υλοποιήσει η ίδια, χωρίς έμπρακτο ενδιαφέρον από το κεντρικό κράτος, τέτοια οραματικά έργα αλλά θα διαφωνήσω. Η Πελοπόννησος μας είναι ένας τόπος κατά κυριολεξία άπειρος. Άπειρων δυνατοτήτων, δημιουργικότητας, ομορφιάς, χάρης, ιστορίας και παράδοσης. Ένας άπειρος τόπος δεν έχει ανάγκη την ψεύτικη μετριοφροσύνη και φρονιμάδα του φόβου και της δημιουργικής ένδειας, αλλά ένα ένδοξο όραμα που θα συνάδει με τις δυνατότητες του. Όταν ο Χαρίλαος Τρικούπης οραματίστηκε την γέφυρα Ρίο-Αντίρριο κανείς δεν πίστεψε ότι θα μπορούσε να γίνει, κι όμως εκατό χρόνια μετά θεωρούμε δεδομένη την σύνδεση Πελοποννήσου και Δυτικής Ελλάδας. Έτσι κι ο Ανατολικός Άξονας Πελοποννήσου είναι ένα από τα μεγάλα οράματα που πρέπει να γίνουν πραγματικότητα στην Πελοπόννησο του 21ου αιώνα!