Η μάχη για φθηνή ενέργεια είναι μάχη για κοινωνική συνοχή

Το ενεργειακό κόστος δεν αποτελεί πλέον μια απλή οικονομική παράμετρο της καθημερινότητας, αλλά έναν καθοριστικό παράγοντα που διαμορφώνει τις κοινωνικές ανισότητες. Η ενέργεια έχει μετατραπεί σε βασική προϋπόθεση αξιοπρεπούς διαβίωσης, παραγωγικής επιβίωσης και κοινωνικής συνοχής. Ως εκ τούτου, η ενεργειακή πολιτική δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως τεχνικό ή επικοινωνιακό ζήτημα, αλλά ως βαθιά κοινωνικό, αναπτυξιακό και θεσμικό πεδίο.

Τα διαθέσιμα στοιχεία αποτυπώνουν μια ανησυχητική πραγματικότητα. Στην Ελλάδα, για την περίοδο 2019–2024, ο κίνδυνος φτώχειας ανέρχεται στο 27,6%, ενώ η υπερφόρτωση κόστους στέγασης φτάνει το 32,5%. Παράλληλα, το 32% των πολιτών έχει ληξιπρόθεσμες οφειλές σε λογαριασμούς κοινής ωφέλειας, ποσοστό που αυξάνεται στο 42,3% για άτομα άνω των 65 ετών και στο 45,1% για μονογονεϊκές οικογένειες. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι το ενεργειακό κόστος λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής κοινωνικής ανισότητας.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο επιβαρυμένη στη Δυτική Ελλάδα. Εδώ, το 30,3% των νοικοκυριών αδυνατεί να εξασφαλίσει επαρκή θέρμανση, ποσοστό που υπερβαίνει κατά περισσότερες από 11 ποσοστιαίες μονάδες τον εθνικό μέσο όρο. Στα φτωχά νοικοκυριά, το ποσοστό εκτοξεύεται στο 58,9%. Η ενεργειακή κρίση στην περιοχή δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά καθημερινό βίωμα που περιορίζει ουσιαστικά την ποιότητα ζωής.

Παράλληλα, η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας παρουσιάζει έντονες στρεβλώσεις. Η τιμή του οικιακού ρεύματος, χωρίς φόρους και τέλη, στην κατηγορία κατανάλωσης 1.000–2.499 kWh αυξήθηκε από 0,1429 σε 0,2477 ευρώ ανά kWh, σημειώνοντας αύξηση 73,3%, όταν ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαμορφώθηκε στο 55,2%. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι, πέρα από τη διεθνή ενεργειακή κρίση, υπάρχουν και εγχώριοι παράγοντες επιδείνωσης.

Σημαντικά ερωτήματα προκύπτουν για τη λειτουργία της αγοράς: γιατί περισσότερα από 3,2 εκατομμύρια νοικοκυριά παραμένουν εγκλωβισμένα σε ακριβά «πράσινα» τιμολόγια; Γιατί καθυστερεί η ανάπτυξη των έξυπνων μετρητών; Και γιατί το κόστος των ρευματοκλοπών, που ξεπερνά τα 400 εκατομμύρια ευρώ ετησίως, μετακυλίεται στους συνεπείς καταναλωτές; Η έλλειψη διαφάνειας και πραγματικής δυνατότητας επιλογής υπονομεύει την έννοια της ελεύθερης αγοράς.

Το πρόβλημα επεκτείνεται και στην παραγωγή. Η τιμή ηλεκτρικής ενέργειας για μικρομεσαία βιομηχανική κατανάλωση αυξήθηκε από 0,112 σε 0,208 ευρώ ανά kWh την περίοδο 2020–2025, δηλαδή περίπου κατά 86%. Το αυξημένο ενεργειακό κόστος πλήττει την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής μεταποίησης, δυσχεραίνει τη βιωσιμότητα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και λειτουργεί ως ανασταλτικός παράγοντας για την ανάπτυξη της περιφέρειας.

Την ίδια στιγμή, καταγράφονται σοβαρές ελλείψεις στον σχεδιασμό των ενεργειακών υποδομών. Οι περικοπές ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές έφτασαν τις 900 GWh το 2024 και αναμένεται να προσεγγίσουν τις 2.000 GWh το 2025, ποσότητα που αντιστοιχεί στην κατανάλωση περίπου 500.000 νοικοκυριών. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει την καθυστέρηση στην ανάπτυξη δικτύων, αποθήκευσης και ευφυών συστημάτων διαχείρισης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το πρόγραμμα «Εξοικονομώ», το οποίο θα έπρεπε να αποτελεί βασικό εργαλείο μείωσης του ενεργειακού κόστους. Ωστόσο, σχεδόν οι μισές αιτήσεις εγκαταλείπονται, ενώ το ποσοστό υλοποίησης περιορίζεται περίπου στο 52%. Η απουσία ολοκληρωμένης στρατηγικής θερμικής ευαλωτότητας υπονομεύει την αποτελεσματικότητα του προγράμματος, καθώς δεν λαμβάνονται επαρκώς υπόψη οι διαφορετικές κλιματικές και κοινωνικές συνθήκες της χώρας.

Παράλληλα, οι ενεργειακές κοινότητες δεν έχουν αναπτυχθεί με τον επιθυμητό κοινωνικό χαρακτήρα. Λιγότερες από 25 λειτουργούν ως ανοιχτά σχήματα πολιτών, ενώ περισσότερες από 1.700 έχουν ουσιαστικά εμπορικό προσανατολισμό. Η ενεργειακή μετάβαση, επομένως, κινδυνεύει να εξελιχθεί σε διαδικασία που δεν διασφαλίζει τη συμμετοχή της κοινωνίας.

Η ανάγκη για ένα ολοκληρωμένο εθνικό ενεργειακό σχέδιο είναι πλέον επιτακτική. Ένα σχέδιο που θα περιλαμβάνει ισχυρά δίκτυα, επενδύσεις στην αποθήκευση, προώθηση της εξοικονόμησης, διαφάνεια στην αγορά και ουσιαστική στήριξη των πιο ευάλωτων. Το κρίσιμο διακύβευμα δεν είναι αν θα προχωρήσει η ενεργειακή μετάβαση, αλλά αν αυτή θα είναι δίκαιη, δημοκρατική και αναπτυξιακή ή αν θα εντείνει τις ήδη υπάρχουσες κοινωνικές και περιφερειακές ανισότητες.

* Εισήγηση του Προέδρου ΤΕΕ  Δυτικής Ελλάδας Βαγγέλη Καραχάλιου στο 15ο Forum Eνέργειας