«Κοινωνική Συμφωνία» χωρίς κοινωνική ισχύ;

Με 158 ψήφους υπέρ εγκρίθηκε από τη Βουλή το νομοσχέδιο για την «Εθνική Κοινωνική Συμφωνία για τις Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας». Ένας αριθμός που διαμορφώνει μια σαφή κοινοβουλευτική πλειοψηφία και προσδίδει θεσμική εγκυρότητα στη νομοθετική πρωτοβουλία.

Ωστόσο, η δημοκρατική νομιμοποίηση ενός νόμου δεν εξαντλείται στην αριθμητική υπεροχή των «ναι». Κρίνεται, πρωτίστως, από το εάν και σε ποιο βαθμό μεταβάλλει ουσιαστικά τις συνθήκες ζωής εκείνων που αφορά - από το αν παράγει απτό κοινωνικό αποτέλεσμα.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν συγκροτήθηκε κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν τα 158 «ναι» μεταφράζονται σε πραγματική ενίσχυση του κόσμου της εργασίας, σε βελτίωση εισοδημάτων, σε αποκατάσταση ισορροπιών στην αγορά εργασίας.

Η κυβέρνηση παρουσίασε την ψήφιση του νομοσχεδίου ως μια σημαντική θεσμική τομή: μίλησε για την ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου, για την επανεκκίνηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων, για επιστροφή στην ευρωπαϊκή κανονικότητα. Όμως, το ζήτημα δεν είναι, απλώς, αν έγινε ένα βήμα προς τα εμπρός. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πόσο βαθύ και ουσιαστικό είναι αυτό το βήμα - και αν αρκεί για να αλλάξει πραγματικά την καθημερινότητα των εργαζομένων.

Η αλήθεια των αριθμών

Σήμερα, στην Ελλάδα, μόλις το 25%-30% των εργαζομένων καλύπτεται από συλλογικές συμβάσεις. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο μέσος όρος ξεπερνά το 60%, ενώ σε χώρες με ισχυρή παράδοση κοινωνικού διαλόγου, όπως η Γαλλία ή η Αυστρία, η κάλυψη κυμαίνεται από 80% έως 90%.

Επομένως, η Ελλάδα ξεκινά από μια πολύ χαμηλή βάση. Το νέο νομοσχέδιο μειώνει το όριο για την επέκταση μιας κλαδικής σύμβασης από το 50% στο 40%. Πρόκειται για μια βελτίωση. Όμως, δεν πρόκειται για μια μεταρρύθμιση που αλλάζει τους συσχετισμούς ισχύος στην αγορά εργασίας.

Όταν η συνδικαλιστική πυκνότητα είναι χαμηλή και όταν οι μικρές επιχειρήσεις κυριαρχούν στην οικονομία, το 40% παραμένει ένα υψηλό κατώφλι. Χωρίς την ενεργό συμμετοχή των εργοδοτικών οργανώσεων και χωρίς την ισχυρή θεσμική υποστήριξη των συνδικάτων, η επέκταση των συμβάσεων θα συνεχίσει να είναι δύσκολη υπόθεση.

Ο κατώτατος μισθός παραμένει εκτός συλλογικής διαπραγμάτευσης

Το νομοσχέδιο επαναφέρει την πλήρη μετενέργεια, διατηρώντας τους όρους μιας σύμβασης μετά τη λήξη της. Πρόκειται για θετική εξέλιξη. Ωστόσο, δεν επαναφέρει την πλήρη συλλογική αυτονομία στον καθορισμό του κατώτατου μισθού. Ο κατώτατος μισθός παραμένει κυβερνητική απόφαση.

Αυτό σημαίνει ότι η βασική ισορροπία εξουσίας δεν μεταβάλλεται ουσιαστικά. Οι εργαζόμενοι δεν αποκτούν τον θεσμικό έλεγχο του κατώτατου επιπέδου διαβίωσής τους.

Επιπλέον, το νομοσχέδιο δεν περιλαμβάνει μηχανισμό αυτόματης αναπροσαρμογής μισθών με βάση τον πληθωρισμό ή την παραγωγικότητα. Δεν εγγυάται αυξήσεις. Δημιουργεί απλώς τις προϋποθέσεις για διαπραγματεύσεις - εφόσον αυτές πραγματοποιηθούν.

Οι μνημονιακές διατάξεις παραμένουν

Το 2012, ο κατώτατος μισθός αποσυνδέθηκε από τη συλλογική διαπραγμάτευση και μεταφέρθηκε στην αποκλειστική αρμοδιότητα της κυβέρνησης, ενώ περιορίστηκε δραστικά η ισχύς και η επεκτασιμότητα των συλλογικών συμβάσεων. Δεκατρία χρόνια μετά, ο βασικός αυτός πυρήνας του μνημονιακού πλαισίου παραμένει σε ισχύ.

Και εδώ ανακύπτει το παράδοξο: ενώ η χώρα παρουσιάζει μια οικονομία που ανακάμπτει, που λαμβάνει θετικές αξιολογήσεις και αναβαθμίσεις από διεθνείς οίκους αξιολόγησης, ενώ γίνεται λόγος για ανάπτυξη και επιστροφή στην κανονικότητα, το θεσμικό πλαίσιο της εργασίας εξακολουθεί να φέρει τον σκληρό πυρήνα των ρυθμίσεων της κρίσης.

Αν η οικονομία ανθεί, όπως υποστηρίζεται, τότε γιατί δεν αποκαθίσταται πλήρως η συλλογική διαπραγματευτική αυτονομία; Γιατί ο κατώτατος μισθός παραμένει εκτός της Εθνικής Συλλογικής Σύμβασης; Γιατί οι εργαζόμενοι δεν ανακτούν τον θεσμικό έλεγχο του ελάχιστου επιπέδου διαβίωσής τους;

Η πραγματική οικονομική κανονικότητα δεν μετριέται μόνο σε spreads και αξιολογήσεις. Μετριέται επίσης στη θεσμική εμπιστοσύνη, στη συλλογική ισορροπία και στην αξιοπρέπεια της εργασίας

Η κοινωνική πραγματικότητα

Όμως, το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεσμικό. Είναι βαθιά κοινωνικό.

Υπενθυμίζεται ότι σήμερα στη χώρα:

Το κόστος στέγασης απορροφά δυσανάλογο ποσοστό του εισοδήματος,
Οι νέοι εργαζόμενοι συχνά αμείβονται με 800-900 ευρώ, ενώ δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εργαζομένων που στην πράξη δεν λαμβάνουν ούτε καν τον προβλεπόμενο κατώτατο μισθό - είτε μέσω υποδηλωμένης εργασίας, είτε μέσω ευέλικτων μορφών απασχόλησης, είτε λόγω αδύναμων ελεγκτικών μηχανισμών.
Η αγοραστική δύναμη έχει συρρικνωθεί τα τελευταία χρόνια.
Τούτων δοθέντων, η ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων δεν μπορεί να είναι απλώς τεχνική παρέμβαση. Χρειάζεται στρατηγική αναβάθμισης του εισοδήματος.

Η Οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για επαρκείς κατώτατους μισθούς θέτει ως στόχο την ενίσχυση της συλλογικής κάλυψης στο 80%. Με τα σημερινά δεδομένα, η Ελλάδα απέχει περίπου 50 ποσοστιαίες μονάδες από αυτό τον στόχο. Το νέο πλαίσιο δεν διασφαλίζει ότι η απόσταση αυτή θα καλυφθεί σε εύλογο χρονικό ορίζοντα.

Κοινωνική συμφωνία ή θεσμική προσαρμογή;

Η «Κοινωνική Συμφωνία» αποτελεί μια διορθωτική κίνηση μετά από χρόνια απορρύθμισης. Αλλά δεν είναι κοινωνική τομή. Δεν αναδιαμορφώνει ριζικά τη σχέση εργασίας - κεφαλαίου. Δεν επαναφέρει πλήρως τη συλλογική διαπραγματευτική ισχύ που απώλεσαν οι εργαζόμενοι τη δεκαετία της κρίσης.

Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο:
Η εργασία δεν είναι, απλώς, παράγοντας παραγωγής. Είναι πυλώνας κοινωνικής σταθερότητας. Όταν οι μισθοί παραμένουν χαμηλοί, όταν η επισφάλεια κυριαρχεί, όταν η συλλογική διαπραγμάτευση δεν έχει πραγματική δύναμη, τότε η κοινωνική συνοχή δοκιμάζεται.

Το πραγματικό διακύβευμα: Από τη ρητορική στη θεσμική πράξη

Αν θέλουμε πράγματι να μιλήσουμε για κοινωνική συμφωνία και όχι για έναν ευρηματικό πολιτικό τίτλο, τότε η συζήτηση πρέπει να μετακινηθεί από τη διαχείριση των εντυπώσεων στη διαμόρφωση ουσιαστικών όρων ισορροπίας.

Μια αυθεντική κοινωνική συμφωνία προϋποθέτει:

Υποχρεωτικότητα και θεσμική θωράκιση των συλλογικών διαπραγματεύσεων.
Διαφανή και σταθερό μηχανισμό σύνδεσης των μισθών με τον πληθωρισμό και την παραγωγικότητα, ώστε το εισόδημα να προστατεύεται και να εξελίσσεται.
Μακροπρόθεσμο εθνικό σχέδιο αύξησης της συλλογικής κάλυψης, με σαφείς ποσοτικούς στόχους σύγκλισης με τα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Χωρίς αυτές τις θεσμικές εγγυήσεις, κάθε μεταρρύθμιση κινδυνεύει να παραμείνει αποσπασματική. Ένα βήμα διαχειριστικό - αλλά όχι η αλλαγή σελίδας που έχει ανάγκη η ελληνική κοινωνία.

Η χώρα δεν χρειάζεται, απλώς, νομοθετικές πρωτοβουλίες με θετικό τίτλο. Χρειάζεται ένα σύγχρονο κοινωνικό συμβόλαιο με πραγματικό περιεχόμενο, με μετρήσιμες δεσμεύσεις και απτό κοινωνικό αντίκτυπο.

Γιατί η κοινωνική ισορροπία δεν αποκαθίσταται με διακηρύξεις.
Αποκαθίσταται όταν οι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι συμμετέχουν ισότιμα στον καθορισμό των όρων της ζωής και της εργασίας τους.

ΣΣ: Ο Θέμης Μπάκας είναι πολιτευτής Αχαϊας.