Οικείες αντανακλάσεις- Γράφει η Χριστίνα Κόκκοτα

«Η εργασία μου είναι αξεχώριστη απ’ τη ζωή μου. Δεν έχω γράψει ούτε μια γραμμή, που δεν ήταν καρπός της προσωπικής μου πείρας», σημειώνει ο κορυφαίος αμερικανός δραματουργός Ευγένιος Ο’ Νηλ, υπογραμμίζοντας τη στενή συνεξάρτηση της τέχνης και της ζωής. Αυτό ισχύει και για το αριστοτεχνικό δράμα της στερνής του περιόδου «Ταξίδι μεγάλης Μέρας μέσα στη Νύχτα» (1941), που γράφηκε «με δάκρυα και αίμα» και αφορά, λόγω της διαχρονικότητάς του, τον άνθρωπο κάθε εποχής.

            Με επιρροές από τους δύο μεγάλους σκανδιναβούς – Ίψεν και Στρίντμπεργκ – αλλά και από τους αρχαίους τραγικούς, ο Ο’ Νηλ στο έργο αυτό αυτοβιογραφείται, αποκαλύπτοντας χωρίς οίκτο και ωραιοποιήσεις τις εσωτερικές ρωγμές του ίδιου και των οικείων του, όλα όσα πλήγωσαν τη νιότη του και σημάδεψαν τη ζωή του.    

            Θέμα του ο θεσμός της αμερικάνικης οικογένειας στη πλέον αρνητική εκδοχή του. Οι Τάϊρονς, μια οικογένεια μεταναστών πρώτης γενιάς, αναμοχλεύουν την εφιαλτική περιπέτεια της ζωής τους και βιώνουν τη δραματική δίνη της πτώσης τους. Ο πατέρας και σύζυγος Τζέιμς, ένας ηλικιωμένος ηθοποιός και κτηματίας, που η φιλαργυρία του κατέστρεψε την οικογένειά του. Η γυναίκα του Μαίρη, ταλαιπωρημένη από τον εθισμό της στη μορφίνη ήδη από τη γέννηση του μικρού της γιού. Ο μεγαλύτερος γιός του ζευγαριού Τζέιμι, ένας αλκοολικός, υποταγμένος στη μοίρα του από τα τριαντατέσσερα χρόνια του, άνεργος αφού εξαναγκάστηκε να ασκήσει το επάγγελμα του πατέρα. Ο μικρότερος, ο 25χρονος Έντμοντ, που επέστρεψε από τα καράβια, για ν’ ανακαλύψει ότι είναι φυματικός, αποτελεί μια χαραμάδα φωτός μέσα στον οικογενειακό ζόφο, αντανάκλαση της ψυχής του ίδιου του συγγραφέα.

            Μια τραγική αίσθηση της ζωής πλανάται στην ατμόσφαιρα. Οι ουσίες και οι εξαρτήσεις από αυτές βοηθούν να έρθουν στην επιφάνεια με περισσότερη άνεση τα μύχια της ψυχής των προσώπων, τα τρωτά σημεία και τα απωθημένα τους, οι συμβιβασμοί τους, τα πάθη και τα λάθη τους. Καθώς το θεατρικό ταξίδι της μιας μέρας προχωράει προς τη νύχτα, η ομίχλη που καλύπτει τις πράξεις τους, δεν θολώνει το τοπίο αλλά γίνεται η απαραίτητη συνθήκη για να αναδυθούν με μεγαλύτερη περιπλοκότητα οι αλήθειες τους.

            Τσακισμένοι άνθρωποι, μεμψίμοιροι μετανάστες στο ίδιο τους το σπίτι, λαχταρούν να φέρουν πίσω τις ευτυχισμένες μέρες που έζησαν κάποτε, πασχίζοντας παρά τις αντιξοότητες να κρατήσουν ζωντανή τη σχέση τους. Όμως δείχνουν να μην ξέρουν τον τρόπο. Αν και οι μνήμες είναι εκεί, μοιάζει να μην έχουν καταλάβει τι ζητάνε από τη ζωή. Η πορεία, στην οποία αφήνονται, και οι επιλογές τους δεν ταιριάζουν πια με εκείνες τις μέρες.

            Αν και το τέλος μένει μετέωρο και επομένως ανοιχτό σε διαφορετικές αναγνώσεις, είναι βέβαιο ότι ο Ευγένιος Ο’ Νηλ γράφει ένα βαθιά αυτοαναφορικό και ψυχογραφικό έργο για την οικογένεια και τις νευρώσεις της, την κληρονομιά των εθισμών και των εξαρτήσεων, των φόβων και των ματαιώσεων που περνούν από γενιά σε γενιά. Για την πεποίθηση τελικά του ανθρώπου πως δε μπορεί να αποφύγει τη μοίρα του, η οποία μπορεί να οδηγήσει στην απόσυρση από τη ζωή και τη συμφιλίωση, είτε με τον θάνατο είτε με τις ανεπάρκειές του.  

            Με φόντο το κλειστοφοβικό σκηνικό που διαμόρφωσε ο Θάνος Βόβολης, υπηρετώντας μέσα από οπτικά και ηχητικά εφέ το συμβολικό φορτίο του έργου και αναδεικνύοντας μέσα από τσεχωφικές ρήσεις - σε ηλεκτρονικό πίνακα γραμμένες - τη θύελλα του στοιχειωμένου ψυχικού τοπίου των προσώπων, ο Γιώργος Ζαμπουλάκης οργάνωσε τη θεατρική αυτοβιογραφία του Ο’Νηλ ως ένα παραστασιακό κρεσέντο συναισθηματικών εντάσεων και εκρήξεων, αφήνοντας να μιλήσει σταδιακά, χωρίς περιστολές η σκληρότητα του ρεαλισμού.

            Οι ερμηνείες εξαιρετικές, κινούνται σε εξομολογητικούς τόνους ξεγυμνώνοντας την ψυχή των προσώπων ως το μεδούλι της, για να συναντηθεί με την αλήθεια της, έστω και αν τελικά λύτρωση και κάθαρση δεν υπάρχει. Ο Βασίλης Κόκκαλης χτίζει τον πατέρα Τζέημς διαπλέκοντας την υπαρξιακή αγωνία με τις απωθημένες σκέψεις του και την έκρηξη του εγωισμού του με την εκδήλωση των πατρικών αισθημάτων. Με ωραία σκηνική παρουσία η Θεοδώρα Σιάρκου, πλάθει τη μορφινομανή Μαίρη με συγκινητικές ανθρώπινες αποχρώσεις, ως μια κατακερματισμένη μορφή, που μοιράζεται ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, την πραγματικότητα και το ονειρικό παραλήρημα.

            Στο ρόλο του Τζέημι ο Βαγγέλης Παπαγιαννόπουλος, απόλυτα εναρμονισμένος με το νοσηρό οικογενειακό κλίμα, αναδεικνύει, μέσα από μια αμφίθυμη ερμηνευτική διαδρομή, τις αντιφάσεις και τις ματαιώσεις, τα ελλείμματα και τις κυνικές άμυνες του ανερμάτιστου μεγαλύτερου γιου. Ο Δημήτρης Καρακούσης, ως Έντμοντ, υψώνεται σε μάρτυρα κατακρήμνισης των οικογενειακών δεσμών, ισορροπώντας εύστοχα ανάμεσα στη ζοφερή δυναμική των σχέσεων και την ονειροπόλα διαφυγή. Η Κάθλην της Γεωργίας Μυλωνά, αν και στην αρχή γκροτέσκα παρουσία, κομίζει τελικά στη σκηνή μια γνήσια φιγούρα μεστή δοτικότητας, πίστης και κατανόησης.

            Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα παράσταση ενός αμείλικτου έργου, από το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας, που επιτρέπει στον θεατή να ακούσει τους εσωτερικούς τριγμούς των ηρώων και να ανακαλύψει ίσως κρυμμένες πτυχές και του δικού του εαυτού.