"Γιατί το Βυζάντιο" και "Από Μένα αυτά...": 2 εξαιρετικά βιβλία της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ

Την Παρασκευή 20-2-2026 Δημοσία δαπάνη όπως αποφασίστηκε, θα τελεστεί η κηδεία της διακεκριμένης βυζαντινολόγου Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ που απεβίωσε την περασμένη Δευτέρα στα 99 της χρόνια. Θα προηγηθεί λαϊκό προσκύνημα στη σορό της. Η εξόδιος ακολουθία έχει προγραμματιστεί για την Παρασκευή 20-2, στις 13:00, στη Μητρόπολη Αθηνών.

Η είδηση της εκδημίας της σπουδαίας αυτής επιστήμονος η οποία διέπρεψε πραγματικά στο εξωτερικό φτάνοντας να γίνει Πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης στη Γαλλία, μπορεί να λύπησε ωστόσο δίνει & την ευκαιρία στο κοινό να ανακαλύψει και να διαβάσει τα βιβλία της. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό της βιβλίο που μάλιστα όπως διαβάσαμε στη στήλη Διαγωνίως του Τάκη Θεοδωρόπουλου στην εφημερίδα «Η Καθημερινή», είναι ενδεχομένως και το μοναδικό που έγραψε απευθείας στην ελληνική γλώσσα (έγραψε τα άλλα βιβλία της στα γαλλικά) είναι το «Γιατί το Βυζάντιο» που πρωτοκυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα ενώ έχει επανακυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Μεταίχμιο το 2012.

Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ μέσα από το ερευνητικό, συγγραφικό και διδακτικό της έργο ανέδειξε και έθεσε στη σωστή θέση στην ιστορία, τη σημασία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αντιγράφοντας όσα έγραψε ο κ. Θεοδωρόπουλος, «η Αρβελέρ με το έργο της όχι μόνον ολοκλήρωσε τη συμμετοχή του Βυζαντινού πολιτισμού στην Ελληνική ταυτότητα, αλλά διεκδίκησε για λογαριασμό του και τη θέση που του έπρεπε στην ευρωπαϊκή και κατ΄επέκταση παγκόσμια ιστορία».

Στη σύνοψη του εξαιρετικού ατού βιβλίου έγραφε η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ:

Απόσταγμα, σχεδόν βιωματικό, από την πολύχρονη διδασκαλία μου στη Σορβόννη, το πόνημα αυτό απευθύνεται σε όσους από τους Νεοέλληνες ταλανίζονται με το πρόβλημα της ελληνικής ιστορικής συνέχειας και στους ξένους (κυρίως τους Δυτικοευρωπαίους και τους Αμερικάνους βλαστούς τους) που αρκούνται στην επιλεκτική γνώση του παρελθόντος τους.

Στόχος μου λοιπόν να βάλω, κατά το δυνατόν, έστω εκ του πλαγίου και λάθρα σχεδόν, το Βυζάντιο στη θέση που τα επιτεύγματά του μας υπαγορεύουν: να πω συνοπτικά, εννοώ, αυτά που το αναδεικνύουν ως την πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία και που εξηγούν, όχι μόνο το πολιτιστικό μεγαλείο του (και αυτό ανεπαρκώς ακόμη γνωστό), αλλά και την ασυνήθη για παγκόσμια δύναμη (όπως ήταν κάποτε το Βυζάντιο) μακροβιότητά του.

Με αυτό το σκεπτικό ως προτεραιότητα, η επιλογή των θεμάτων που ανέπτυξα και ανέλυσα εδώ (πλην του ιστορικού πλαισίου που προτείνω σαν καμβά, θα έλεγα, του κεντήματος) σχετίζεται κυρίως με φαινόμενα μακράς διάρκειας, που μπορούν κάπως να ερμηνεύσουν αντιδράσεις ατομικές ή ομαδικές των Βυζαντινών απέναντι στις προκλήσεις του καιρού τους και ίσως και να εξηγήσουν το "Γιατί" της βυζαντινής πολιτικής εμβέλειας.

Πριν από περίπου 3 χρόνια κυκλοφόρησε το βιβλίο με τον απλό, άμεσο τίτλο «Από μένα αυτά...», από τις εκδόσεις Πατάκη, ένα βιβλίο που αγαπήθηκε από το αναγνωστικό κοινό.

Το βιβλίο περιλάμβανε «απρόβλεπτες» Συνομιλίες της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ με τον Μάκη Προβατά και την Έφη Βασιλοπούλου. Μιλά, μεταξύ άλλων, για τα παιδικά και εφηβικά της χρόνια, για τους γονείς της, την Κατοχή και την Αντίσταση, για τη ζωή της στη Γαλλία, για τη μητρότητα και τον ρόλο της ως γιαγιάς. Συζητά για την "ελληνική συνέχεια", την αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο, για τη νεότερη ελληνική ιστορία που "πελοποννησιάζει" αλλά και για τις "ανιστόρητες ανοησίες" του Ταγίπ Ερντογάν, για την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Καταθέτει τις απόψεις της για το κατά πόσον βελτιώνει η εκπαίδευση τον άνθρωπο, για τους νέους την εποχή του διαδικτύου και τον σχολικό εκφοβισμό, το τι είναι όντως αυτονόητο στη ζωή· για την έννοια της μνήμης, της λήθης και της αλήθειας· για τον έρωτα και τον ευτυχισμένο γάμο, την προδοσία και την απώλεια· για το εφικτό ή όχι της αυτογνωσίας και τον γρίφο που λέγεται "ψυχή"· για την ανθρωπιά ως μέγιστη αρετή και την τέχνη ως ζωντανό οργανισμό, για τους ποιητές που θαυμάζει.

Η έκδοση μάλιστα συμπληρώνεται από παράρτημα με 14 δημοσιευμένα και αδημοσίευτα ποιήματά της.

Τέλος να αναφέρουμε πως αξίζει κάποιος να δει και τη συνέντευξη της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ που είχε δώσει στην δημοσιογράφο Έλενα Κατρίτση και που μετέδωσε την περασμένη Τρίτη το βράδυ η ΕΡΤ.  Εκεί είδαμε πραγματικά πολλές προσωπικές πτυχές και μύχιες σκέψεις της εκλιπούσης πανεπιστημιακού και Ακαδημαϊκού όπως στο ερώτημα γιατί έκανε μόνο ένα παιδί, την κόρη της ενώ η ίδια προερχόταν από πολύτεκνη προσφυγική οικογένεια και απάντησε με αφοπλιστική ειλικρίνεια «παντρεύτηκα μεγάλη».

Ακόμα μας συγκίνησε ακούγοντας την να λέει πως η μάνα της είχε σκεφτεί να αποβάλλει ενόσω ήταν έγκυος στην Ελένη και πως άλλαξε γνώμη με το παιδί αυτό που είχε 17 ολόκληρα χρόνια διαφορά από τον μεγαλύτερο αδελφό του, να γίνεται στην πορεία της ζωής το σπουδαιότερο και καλύτερο!

Επιμέλεια κειμένου: ΤΑΚΗΣ Γ. ΜΑΡΤΑΤΟΣ