Eurostat: Η Ελλάδα στις τελευταίες θέσεις της ΕΕ – Τα μέτρα της κυβέρνησης δεν καλύπτουν την κοινωνική πραγματικότητα

Η νέα έκρηξη στην ακρίβεια της ενέργειας και των καυσίμων, υπό τη σκιά του πολέμου στη Μέση Ανατολή, επαναφέρει με ένταση ένα πρόβλημα που για τα ελληνικά νοικοκυριά δεν είναι συγκυριακό αλλά διαρκές: το πρόβλημα της επιβίωσης μέσα σε ένα περιβάλλον μόνιμης πίεσης. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε νέα μέτρα, με βασικό άξονα το πλαφόν στα περιθώρια κέρδους στα καύσιμα και στα ράφια των σούπερ μάρκετ για τρεις μήνες, επιδιώκοντας να ανακόψει φαινόμενα κερδοσκοπίας μετά το νέο ενεργειακό σοκ. Το μέτρο καταγράφηκε και διεθνώς από το Reuters ως μια πρώτη γραμμή άμυνας με χαμηλό δημοσιονομικό κόστος.

Η αμείλικτη πραγματικότητα

Όμως, η αλήθεια είναι πιο σύνθετη. Σε μια κοινωνία που έχει ήδη περάσει από πολυετή λιτότητα, διαδοχικά κύματα πληθωρισμού, ακριβή στέγη, αδύναμη αγοραστική δύναμη και υψηλό κόστος βασικών αγαθών, τα οριζόντια και περιορισμένης διάρκειας μέτρα δεν αρκούν για να εμπνεύσουν αίσθημα ασφάλειας. Το ζήτημα δεν είναι μόνο να περιοριστεί η πιο προκλητική μορφή αισχροκέρδειας. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να προστατευθεί αποτελεσματικά η κοινωνία από ένα μοντέλο ακρίβειας που τείνει να γίνει μια κανονικότητα.

Τα τελευταία στοιχεία της Eurostat καταρρίπτουν το κυβερνητικό αφήγημα με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο: η Ελλάδα παραμένει προτελευταία στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε κατά κεφαλήν ΑΕΠ και αγοραστική δύναμη. Επομένως, γεννάται ένα αμείλικτο ερώτημα: ανάπτυξη για ποιον και με ποιον; Γιατί όταν μια κοινωνία συνεχίζει να βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις της Ευρώπης, όταν τα νοικοκυριά δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες και όταν η καθημερινότητα γίνεται ολοένα και πιο ακριβή, η επίκληση της «ανάπτυξης» δεν αποτελεί επιτυχία – αποτελεί πολιτική υπεκφυγή.

Η πραγματικότητα είναι ότι η ανάπτυξη που επικαλείται η κυβέρνηση δεν κατανέμεται δίκαια, δεν ενισχύει ουσιαστικά το διαθέσιμο εισόδημα και δεν μεταφράζεται σε βελτίωση της ζωής των πολιτών. Αντιθέτως, διευρύνει τις ανισότητες και εντείνει το αίσθημα ότι η οικονομία λειτουργεί για λίγους και όχι για τους πολλούς. Όταν οι αριθμοί ευημερούν αλλά η κοινωνία πιέζεται, τότε δεν έχουμε πραγματική ανάπτυξη - έχουμε μια στρεβλή εικόνα ευημερίας που δεν αντέχει στον έλεγχο της καθημερινότητας.

Πλαφόν: εργαλείο ανάγκης, όχι λύση

Το πλαφόν στο περιθώριο κέρδους μπορεί να λειτουργήσει ως προσωρινός φραγμός σε ακραίες ανατιμήσεις, αλλά δεν αγγίζει την ουσία του προβλήματος. Δεν μειώνει το ενεργειακό κόστος στη ρίζα του, δεν ενισχύει το διαθέσιμο εισόδημα με μόνιμο τρόπο, δεν θεραπεύει τις αδυναμίες της αγοράς και δεν δημιουργεί ένα σταθερό πλαίσιο κοινωνικής προστασίας για τους πιο ευάλωτους. Πρόκειται περισσότερο για ένα εργαλείο έκτακτης διαχείρισης παρά για μια συνεκτική δημόσια πολιτική.

Όταν η πολιτεία ακολουθεί, αντί να προλαμβάνει

Αυτό ακριβώς είναι και το πολιτικό πρόβλημα των κυβερνητικών ανακοινώσεων. Εμφανίζονται ως παρεμβάσεις αποφασιστικότητας, αλλά στην πράξη μεταφέρουν το μήνυμα ότι η Πολιτεία παρακολουθεί τις εξελίξεις αντί να τις προλαβαίνει. Όταν η κοινωνία βλέπει τους λογαριασμούς να αυξάνονται, το κόστος μετακίνησης να επιβαρύνει την καθημερινότητα και τις τιμές να ανεβαίνουν συνολικά, περιμένει κάτι περισσότερο από βραχυπρόθεσμους μηχανισμούς ελέγχου. Περιμένει σχέδιο.

Η κοινωνία στα όρια της αντοχής της

Το μεγαλύτερο έλλειμμα της παρούσας πολιτικής δεν είναι τεχνικό. Είναι κοινωνικό και πολιτικό. Γιατί η ακρίβεια στην ενέργεια δεν είναι ένας αφηρημένος μακροοικονομικός δείκτης. Είναι το ψυγείο του σπιτιού, το ρεζερβουάρ του εργαζόμενου, η θέρμανση του ηλικιωμένου, το κόστος μεταφοράς του μικρού επαγγελματία, η καθημερινή αγωνία της οικογένειας που προσπαθεί να τα βγάλει πέρα. Σε αυτό το περιβάλλον, η κοινωνία δεν ζητά επικοινωνιακή διαχείριση. Ζητά δικαιοσύνη, σταθερότητα και αίσθηση ότι το κράτος στέκεται πραγματικά δίπλα της.

Η νέα κρίση πάνω σε παλιές πληγές

Η Ελλάδα εισέρχεται σε αυτή τη νέα φάση διεθνούς αναταραχής χωρίς να έχει θεραπεύσει πλήρως τις πληγές της προηγούμενης κρίσης. Γι’ αυτό και κάθε νέα ανατίμηση λειτουργεί πολλαπλασιαστικά. Δεν επιβαρύνει, απλώς, τον μηνιαίο προϋπολογισμό. Διαβρώνει την κοινωνική αντοχή και ενισχύει το αίσθημα ανασφάλειας. Μια κυβέρνηση που θέλει να πείσει ότι προστατεύει την κοινωνία οφείλει να προχωρήσει πέρα από τα ελάχιστα.

Τι θα μπορούσε να υιοθετήσει η Ελλάδα

Η χώρα χρειάζεται ένα πιο ολοκληρωμένο πλέγμα παρεμβάσεων, με κοινωνική στόχευση και θεσμική σοβαρότητα.

Πρώτον, απαιτείται στοχευμένη ενίσχυση των ευάλωτων νοικοκυριών με εισοδηματικά και κοινωνικά κριτήρια, ώστε η στήριξη να φτάνει εκεί όπου υπάρχει πραγματική ανάγκη .
Δεύτερον, απαιτείται αυστηρότερη και διαφανής εποπτεία της αγοράς καυσίμων και ενέργειας, με τακτική δημοσιοποίηση στοιχείων για περιθώρια κέρδους, αλυσίδες τιμολόγησης και πραγματικούς ελέγχους, ώστε να γνωρίζει ο πολίτης ποιος επιβαρύνει το τελικό κόστος.
Τρίτον, η Ελλάδα θα μπορούσε να εξετάσει προσωρινές φορολογικές ή ρυθμιστικές παρεμβάσεις όπου αυτό είναι εφικτό, όχι για να αλλοιώσει την αγορά, αλλά για να απορροφήσει μέρος ενός εξωγενούς σοκ που δεν μπορεί να το σηκώσει μόνη της η κοινωνία.
Τέταρτον, χρειάζεται μια επιτάχυνση επενδύσεων σε αποθήκευση ενέργειας, δίκτυα και ουσιαστική ενεργειακή αυτάρκεια, ώστε η χώρα να μην εξαρτάται κάθε φορά τόσο έντονα από διεθνείς κρίσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη εγκρίνει σημαντικές ενισχύσεις για έργα ΑΠΕ και αποθήκευσης στην Ελλάδα, στοιχείο που δείχνει ότι υπάρχει πεδίο να χτιστεί μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.
Πέμπτον, απαιτείται ειδική μέριμνα για τις μικρές επιχειρήσεις, οι οποίες πλήττονται διπλά: και από το λειτουργικό κόστος και από τη μείωση της κατανάλωσης. Χωρίς στήριξη της μικρής επιχειρηματικότητας, η ενεργειακή κρίση μετατρέπεται γρήγορα σε κρίση τοπικής οικονομίας και απασχόλησης.
Έκτον, σύνδεση μισθών με το κόστος διαβίωσης. Χωρίς ενίσχυση του εισοδήματος, κάθε μέτρο περιορισμού της ακρίβειας έχει περιορισμένη αποτελεσματικότητα. Η σταδιακή προσαρμογή των μισθών – ιδίως του κατώτατου – με βάση τον πληθωρισμό και το κόστος ενέργειας αποτελεί κρίσιμο παράγοντα κοινωνικής ισορροπίας.
Έβδομον, κοινωνικό τιμολόγιο νέας γενιάς. Τα υφιστάμενα κοινωνικά τιμολόγια χρειάζονται επικαιροποίηση, ώστε να ανταποκρίνονται στις σημερινές ανάγκες. Ένα πιο δυναμικό σύστημα, που προσαρμόζεται αυτόματα στο εισόδημα και στο κόστος ενέργειας, θα μπορούσε να προσφέρει ουσιαστική προστασία στους πιο ευάλωτους.
Αντιπολίτευση με ευθύνη, όχι με συνθήματα

Η κριτική στα νέα μέτρα της κυβέρνησης δεν έχει αξία αν περιορίζεται σε μια εύκολη ρητορική άρνησης. Η χώρα χρειάζεται αντιπολίτευση που να επισημαίνει με σαφήνεια τις αδυναμίες των κυβερνητικών επιλογών, αλλά ταυτόχρονα να καταθέτει εφαρμόσιμες και κοινωνικά δίκαιες προτάσεις. Και η αλήθεια είναι ότι σήμερα υπάρχει σοβαρό πεδίο για τέτοια κριτική: τα μέτρα που ανακοινώθηκαν έχουν χαρακτήρα βραχυπρόθεσμο, αμυντικό και περιορισμένο, ενώ η κοινωνική πίεση είναι βαθύτερη και πιο μόνιμη.

Η κυβέρνηση οφείλει να καταλάβει ότι η κοινωνία δεν μετρά μόνο αν μπήκε ένα πλαφόν για τρεις μήνες. Μετρά αν μπορεί να ζήσει με αξιοπρέπεια. Αν μπορεί να πληρώσει το ρεύμα, να μετακινηθεί, να στηρίξει το σπίτι και την εργασία της χωρίς να εξαντλείται κάθε μήνα. Εκεί κρίνεται η επιτυχία ή η αποτυχία μιας πολιτικής.

Το πραγματικό διακύβευμα: η κοινωνική συνοχή

Σε περιόδους διεθνούς αστάθειας, η πρώτη ευθύνη της Πολιτείας δεν είναι να καθησυχάζει λεκτικά την κοινωνία. Είναι να τη θωρακίζει ουσιαστικά. Η ακρίβεια στην ενέργεια και στα καύσιμα δεν είναι, απλώς, μια οικονομική παρενέργεια του πολέμου. Είναι μια δοκιμασία κοινωνικής συνοχής και πολιτικής αξιοπιστίας.

Η Ελλάδα χρειάζεται μέτρα άμεσα, δίκαια, στοχευμένα και με βάθος χρόνου. Χρειάζεται μια στρατηγική που να βλέπει τον πολίτη όχι ως θεατή της κρίσης αλλά ως υποκείμενο προστασίας. Γιατί τελικά, η πραγματική επιτυχία μιας οικονομικής πολιτικής δεν αποτυπώνεται μόνο στους αριθμούς. Αποτυπώνεται στο αν οι πολίτες αισθάνονται ότι το κράτος τους καταλαβαίνει, τους σέβεται και τους προστατεύει όταν το έχουν περισσότερο ανάγκη.

ΣΣ: Ο Θέμης Μπάκας είναι πολιτευτής Αχαϊας.