Οι μυστικές λέξεις της Φιλικής Εταιρείας

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1814 πιθανότατα ιδρύθηκε στην Οδησσό από τρείς Έλληνες πατριώτες της Διασποράς, τους Ν. Σκουφά, Εμ. Ξάνθο και Αθ. Τσακάλωφ, η μυστική οργάνωση, Φιλική Εταιρεία, με σκοπό την προετοιμασία επανάστασης.

«Ένας χρεωκοπημένος έμπορος, ο Νικόλας Σκουφάς, ένας εμποροϋπάλληλος ο Μανώλης Ξάνθος, κι ένας σπουδασμένος νέος, γιος γουναρά, ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, αποφάσισαν τη σύσταση της Εταιρείας που θα προπαρασκεύαζε το σηκωμό», αναφέρει στο Λεξικό της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 ο Χρήστος Στασινόπουλος.

Οι αρχηγέτες της οργάνωσης μπροστά στον κίνδυνο, που ήταν μεγάλος, να αποκαλυφθούν στους Τούρκους, υιοθέτησαν στοιχεία συνωμοτικότητας από άλλες μυστικές οργανώσεις κυρίως τεκτονικές (μασονικές). Για την εξάπλωση, καλύτερο συντονισμό και κινητοποίηση όλων των πατριωτικών δυνάμεων στο πλαίσιο του απελευθερωτικού αγώνα, εφάρμοζαν μυστικούς κώδικες αναγνώρισης μεταξύ τους και «σήματα αφιερώσεως και καθιερώσεως» για τους μυημένους.

Η γραπτή επικοινωνία των Φιλικών γινόταν με συνθηματικό αλφάβητο και λεξικό που υπάκουαν σε κρυπτογραφικό κώδικα. Χρησιμοποιήθηκε μια ιδιότυπη μορφή αλφαβήτου το οποίο αποτελούνταν από 22 γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου (έλειπαν τα γράμματα Η και Υ) όλα με διαφορετική φωνητική αξία, δηλαδή τους αντιστοιχεί άλλο γράμμα ή κάποιος αριθμός από το 1 μέχρι το 9 ή συνδυασμός και από τα δύο, όπως α=η, θ=2, κ=4, ξ=4α, ω=ε κ.λπ.

Επίσης, για μεγαλύτερη ασφάλεια δημιουργήθηκε ένα κρυπτογραφικό λεξικό, ένα σύνολο κωδικών ονομασιών (175; γνωστές) για πρόσωπα, έννοιες, πράγματα και τοποθεσίες που είχαν πυρήνα τον απελευθερωτικό Αγώνα. Πολλές από τις ονομασίες αυτές ήταν επιτυχημένοι χαρακτηρισμοί και μάλιστα «μερικές μοιάζουν με τρανταχτά παρατσούκλια». 

Μερικές από αυτές: Αγκάθι= εχθρός, ανόητος=Παναγ. Πάνου κονδυλομάχαιρον=γραμματικός, μέθυσοι=Φαναριώτες,  μέτοικοι= Τούρκοι, ουτιδανή μάκινα=Γεωργ. Γάτζος [έμπορος μικρός εις Ιάσιον], πορνικώς=κρυφά, προίκα=στρατιωτική βοήθεια, συμπέθεροι=Αλβανοί μωαμεθανοί, τραγουδιστής=κανόνι,  N.62=Κωνσταντινούπολη, N.113= Θεόδωρος Κολοκοτρώνης κ.α. Το σύνολο των κωδικών ονομασιών διασώθηκε από τον Ξάνθο στα απομνημονεύματά του.

Η κρυπτογραφημένη επιστολή (22 Φεβρουαρίου 1821) του Παπαφλέσσα από την Πελοπόννησο προς τον Εμμανουήλ Ξάνθο στο Ισμαήλιο αποτελεί ένα δείγμα της γραπτής επικοινωνίας μεταξύ των Φιλικών. Εκείνες τις ημέρες ο Παπαφλέσσας μετά από τη συνέλευση της Βοστίτσας, κατά την οποία δεν παράχθηκε επαναστατικό αποτέλεσμα, βρέθηκε σε δύσκολη θέση επειδή διέδιδε τον ερχομό του αρχηγού της Εταιρείας, Υψηλάντη στην Πελοπόννησο. Μάλιστα, την ίδια ημέρα που έγραψε την επιστολή στον Ξάνθο ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διάβαινε τον ποταμό Προύθο, ξεκινώντας την Επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.

Στην επιστολή ο «μπουρλοτιέρης των ψυχών» εκφράζει την αγωνία του ότι εξαιτίας της επαναστατικής αργοπορίας υπάρχει κίνδυνος αποκάλυψης των σκοπών της Φιλικής Εταιρείας και αποτυχίας της εξέγερσης. Κάποια αποσπάσματα της επιστολής (Φωτάκος, Βίος του Παπαφλέσσα, εκδοθείς υπό Σ.Καλκάνδη. Εν Αθήναις 1868) με τις συνθηματικές λέξεις αναφέρονται παρακάτω: 

«Αδελφέ Θυμείδη(…)

Ο Δικαίος, φίλε, έκαμεν ως επροστάχθη· τα δανείσματα έγειναν προς τα σύννεφα από μέρος της βροχής. Αυτά βιαζόμενα επολλαπλασιάσθησαν· τι θέλεις η ευγενεία σου; Να μην ακουσθή μικρός καν δούπος; (…) Θαυμάζω πόθεν η βραδύτης του σεβαστού Καλού και δεν εφάνη άχρι τούδε εις το Ν.2. περιμενόμενος προ πολλού καθώς υπεσχέθη και διέταξεν εις το Ν.104. (…) Το παν της πραγματείας μας επληρώθη. Οι πρόθυμοι ενταύθα και εις ν.20 και 26 ίστανται κεχηνότες, ως και οι δυστυχείς και εκδικητικοί μας διέταξαν βριάρεως. Εφρόντισαν και ικανά υποδήματα εδάνεισαν και προς ους έδει, ως προέγραψα, στείλαντες Τζιράκια εις ευταξίαν των πραγμάτων, και συντόμως ειπείν, έχουν τα ώτα αναπεπταμένα προς την ηχώ αυτού. Αλλά τι δυστυχία εις τους αθλίους εκείνους προθύμους; Εν ω ελπίζομεν να ίδωμεν ενταύθα τον Καλόν, όσον τάχιστα και εβιαζόμεθα, μανθάνομεν, ότι έτι χρονοτριβεί εις το νούμερόν του. (…) Λοιπόν, φίλε, διά τους οικτιρμούς του Θεού, επιταχύνατε τον σεβαστόν Καλόν, ότι αν παρέλθη εορτή μία και δεν φανή, τα αγκάθια ως σκοτεινιασμένα δύνανται να κεντήσουν τους προθύμους μας ανεπαισθήτως, και τότε η αμαρτία ας ήναι εις τον λαιμόν σας· επειδή άνευ υψηλού ονόματος δεν ηξεύρω αν κατορθώσωμεν βιασμένοι όσον πρέπει. Δεν εκτείνομαι, τα πάντα καλά, νύκτα μόνον έχομεν μήπως βραδύνει, και νύκτα μεγάλην, επειδή τα εδώ αγκάθια δεν είναι ως άλλων μερών, αλλά φυτρώνουν με ζωηρότητα(…) 

Τη 22 Φεβρουαρίου 1821 εκ των Ν.2 

Ο σος ειλικρινής αδελφός

Αρμόδιος».

Εξήγηση των συνθηματικών λέξεων στα αναφερόμενα εδώ αποσπάσματα της επιστολής:

Αρμόδιος και Α.Μ=Γρηγόριος Δικαίος (Παπαφλέσσας)

Θυμείδης και Α.Δ, Α.Θ=Εμμανουήλ Ξάνθος

Δανείσματα=γράμματα

Σύννεφα=μέλη της Εταιρείας

Βροχή=η Αρχή της Εταιρείας

Καλός=Αλέξανδρος Υψηλάντης

Ν.2=Πελοπόννησος

Ν.104= Ισμαήλιο

Πρόθυμοι=Έλληνες

Ν. 20=Ιωάννινα

Ν. 26=Ρούμελη

Δυστυχείς=αρχιερείς

Εκδικητικοί=προεστοί Πελοποννήσου, κοτζαμπάσηδες 

Βριάρεως=στρατηγός, καπιτάνιος της ξηράς (οπλαρχηγοί Έλληνες)

Υποδήματα=χρήματα

Εδάνεισαν=έγραψαν

Τζιράκια=απόστολοι της Εταιρείας 

Εορτή=μην

Αγκάθια=εχθροί

Σκοτεινιασμένα (σκοτείνιασμα)=υποπτευόμενα (υποψία)

Νύκτα=φόβος

Ακολουθούν τα αποσπάσματα της επιστολής  με τις επεξηγήσεις των λέξεων που την αποκρυπτογραφούν: 

«Αδελφέ Ξάνθε (…)

Ο Δικαίος, φίλε, έκαμεν ως επροστάχθη· τα γράμματα έγειναν προς τα μέλη της Εταιρείας από μέρος της Αρχής της Εταιρείας. Αυτά βιαζόμενα επολλαπλασιάσθησαν· τι θέλεις η ευγενεία σου; Να μην ακουσθή μικρός καν δούπος; (…) Θαυμάζω πόθεν η βραδύτης του σεβαστού Αλέξανδρου Υψηλάντη και δεν εφάνη άχρι τούδε εις την Πελοπόννησον περιμενόμενος προ πολλού καθώς υπεσχέθη και διέταξεν εις το Ισμαήλιο. (…) Το παν της πραγματείας μας επληρώθη. Οι Έλληνες ενταύθα και εις Ιωάννινα και Ρούμελη ίστανται κεχηνότες, ως και οι αρχιερείς και προεστοί μας διέταξαν στρατηγούς. Εφρόντισαν και ικανά χρήματα έγραψαν και προς ους έδει, ως προέγραψα, στείλαντες αποστόλους της Εταιρείας εις ευταξίαν των πραγμάτων, και συντόμως ειπείν, έχουν τα ώτα αναπεπταμένα προς την ηχώ αυτού. Αλλά τι δυστυχία εις τους αθλίους εκείνους Έλληνας; Εν ω ελπίζομεν να ίδωμεν ενταύθα τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, όσον τάχιστα και εβιαζόμεθα, μανθάνομεν, ότι έτι χρονοτριβεί εις το νούμερόν του. (…) Λοιπόν, φίλε, διά τους οικτιρμούς του Θεού, επιταχύνατε τον σεβαστόν Αλέξανδρο Υψηλάντη, ότι αν παρέλθη μην ένας και δεν φανή, οι εχθροί ως υποπτευόμενοι δύνανται να κεντήσουν τους Έλληνάς μας ανεπαισθήτως, και τότε η αμαρτία ας ήναι εις τον λαιμόν σας· επειδή άνευ υψηλού ονόματος δεν ηξεύρω αν κατορθώσωμεν βιασμένοι όσον πρέπει. Δεν εκτείνομαι, τα πάντα καλά, φόβον μόνον έχομεν μήπως βραδύνει, και φόβον μεγάλον, επειδή οι εδώ εχθροί δεν είναι ως άλλων μερών, αλλά φυτρώνουν με ζωηρότητα (…)

Τη 22 Φεβρουαρίου 1821 εκ της Πελοποννήσου 

Ο σος ειλικρινής αδελφός

Γρηγόριος Δικαίος».