Το Μέλλον Μετά Το Ντουμπάι

Στην ανθρώπινη ιστορία μπορεί για εκατοντάδες χρόνια να μην συμβαίνει τίποτε αξιομνημόνευτο που να διαταράσσει την ζωή των απλών ανθρώπων, και μέσα σε μία δεκαετία να γίνουν τόσα πολλά πράγματα ώστε ν ’αλλάξουν όχι μονό οι ζωές των ανθρώπων αλλά και το κοσμοείδωλο μας. Φαίνεται ότι ο πόλεμος Ιράν-Αμερικής/Ισραήλ αποτελεί την εναρκτήρια πράξη μίας τέτοιας περιόδου τεράστιων αλλαγών, όχι απλώς σε γεωπολιτικό κι οικονομικό επίπεδο αλλά σε επίπεδο πολιτισμικό, συνείδησης της πραγματικότητας. Κάθε είδωλο που αποδέχθηκαν οι προηγούμενες γενιές ως αληθινό θα γκρεμιστεί, και στην θέση του θ ’αναδειχθούν νέα είδωλα. Το μόνο όμως που έχει σημασία είναι να προχωρήσει η ιστορία, τίποτε παραπάνω!

Την δεκαετία του 1990, μετά την κατάρρευση των κουμμουνιστικών κρατών της Ανατολικής Ευρώπης, προτάθηκαν δύο αντίπαλες γεωπολιτικές θεωρίες στην προσπάθεια να προβλεφθεί τι θα συνέβαινε στην ιστορία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η θεωρία του Φράνσις Φουκουγιάμα περί του «Τέλους της Ιστορίας» πρότεινε το φιλελεύθερο καπιταλιστικό έθνος-κράτος ως το τελευταίο εξελικτικό στάδιο της ανθρώπινης ιστορίας, ενώ η θεωρία του Σάμιουελ Χάντιγκτον περί της «Διαμάχης των Πολιτισμών» αντίτεινε ότι ο πλανήτης θα επέστρεφε στο προνεωτερικό μοντέλο των αντιμαχόμενων πολιτισμών με διαφοροποιητικό στοιχείο την θρησκεία και την πολιτισμική ταυτότητα. 

Η θεωρία του Φουκουγιάμα στην πραγματικότητα απλώς ανακύκλωνε μία σειρά επιχειρημάτων περί «ανωτερότητας του Δυτικού πολιτισμού» κι αποτελούσε εργαλείο της Αμερικανικής προπαγάνδας στην προσπάθεια της να δικαιολογήσει τον έλεγχο της παγκόσμιας οικονομίας με ηθικολογικό περίβλημα. Εντούτοις, τα επόμενα χρόνια επικράτησε η άποψη ότι μάλλον ο Φουκουγιάμα είχε δίκιο κι όχι ο Σάμιουελ Χάντιγκτον. Η άνοδος του φονταμενταλιστικού ισλαμισμού ερμηνεύτηκε ως μία ανωμαλία, εφόσον κατ’ άλλα ο πλανήτης γινόταν ολοένα και πιο παγκοσμιοποιημένος και κάθε κράτος, ασχέτως πολιτισμικού ή θρησκευτικού υποβάθρου, αποδέχθηκε το Δυτικό μοντέλο πολιτικής, οικονομικής και φιλοσοφικής οργάνωσης: φιλελευθερισμός και καπιταλισμός, αλλά και γενικότερα τα Δυτικά πρότυπα ζωής στην αρχιτεκτονική, την μόδα, τον κινηματογράφο, την λογοτεχνία, κ.α. Όταν ήμουν ακόμη μικρό παιδί είχα την ευκαιρία να ζήσω στην Κίνα και να βιώσω έμπρακτα την δυτικολαγνεία που επικρατούσε τότε: οι ίδιοι οι Κινέζοι απαρνιόντουσαν τα πρότυπα του πολιτισμού τους -του πιο αξιόλογου που έχει δει ποτέ ο πλανήτης κατά την γνώμη μου- και αντέγραφαν κάθε τι Αμερικάνικο, Γαλλικό ή Αγγλικό. Ήταν σχεδόν καθημερινό φαινόμενο να γκρεμίζονται ολόκληρες συνοικίες μ ’εξαιρετικά παραδοσιακά κτίρια για ν ’αντικατασταθούν από σειρές άχρωμων πολυκατοικιών. 

Όμως ο Φουκουγιάμα εν τέλει αποδείχθηκε κάλπικος, όπως και κάθε ιδεαλιστής θεωρητικός στην ανθρώπινη ιστορία μάλλον. Μπορεί η Κίνα ν ‘απαρνήθηκε τον Κομφούκιο, η Ινδία τον Βούδα κι η Τουρκία τον Οσμάν, αλλά αυτή δεν ήταν παρά μία πρόσκαιρη ενέργεια επιβίωσης μπροστά στην ολοκληρωτική επικράτηση των Δυτικών κρατών μετά την βιομηχανική επανάσταση. Οι χώρες αυτές, όπως κι η δική μας, εξάλλου, δεν ξέχασαν ποτέ τα ενδότερα κι αληθινότερα ένστικτα τους κι ας υποκρίνονταν -για να προσελκύσουν επενδύσεις και την αποδοχή της Δύσης- ότι ενστερνίζονταν το Δυτικό μοντέλο. Όσο προχωρούσε η παγκοσμιοποίηση κι η Δύση ολοένα και περισσότερο έδυε τόσο περισσότερο άρχισαν οι άλλοι πολιτισμοί, μεγαλύτεροι και μικρότεροι, ν ’αμφισβητούν την παντοδυναμία της Δύσης, όχι απλώς στο πολιτικό πεδίο αλλά πρωτίστως στο πολιτισμικό/αξιακό. Η Κίνα ξεκίνησε δειλά-δειλά ν ’αποκαθιστά τον Κομφούκιο και τον ιθαγενή πολιτισμό της, η Ρωσία στράφηκε στην αναβίωση της Ορθοδοξίας, η Ιαπωνία κι η Νότια Κορέα όχι μόνο διαφύλαξαν την παράδοση τους αλλά κατάφεραν επιτυχώς να την εξάγουν στην Δύση, η Ινδία επιδίωξε να γίνει υπερδύναμη με βάση τον Ινδουισμό ενώ ο Ερντογάν σταδιακά επήλθε σε ρήξη με τον Κεμαλισμό και τον Τούρκικο εθνικισμό προς όφελος ενός ιμπεριαλιστικού πανισλαμισμού. 

Όλες αυτές οι ιστορικές εξελίξεις σύγκλιναν την 28η Φεβρουαρίου 2026 στο Ντουμπάι όταν δύο Ιρανικά ντρόουνς κτύπησαν το πολυτελές ξενοδοχείο Burj Al Arab. Ο βομβαρδισμός του ξενοδοχείου δεν έγινε φυσικά για στρατιωτικούς αλλά για συμβολικούς λόγους. Το Ντουμπάι αποτελεί ένα νέο είδος πόλης που δεν έχει ξαναϋπάρξει στην ανθρώπινη ιστορία -και πιθανότατα δεν θα ξαναϋπάρξει στο μέλλον. Όχι μία πόλη με την συνήθη έννοια, αλλά παγκόσμιο κέντρο συνάντησης της διεθνούς ελίτ, κεφαλαίων, υπηρεσιών και πολιτισμού -του είδους που αγοράζεται και πωλείται. Δίχως ιστορική μνήμη, τοπική ταυτότητα ή περιορισμούς, ανοικτή σε όλους αρκεί να έχουν χρήματα ή να είναι διατεθειμένοι να δουλέψουν -συχνά σε συνθήκες σκλαβιάς. Το μοντέλο αυτό αποδείχθηκε για ένα διάστημα εξαιρετικά επιτυχημένο εφόσον σε μόλις 25 χρόνια το Ντουμπάι τετραπλασίασε τον πληθυσμό του και κατέστη διεθνές οικονομικό και τουριστικό κέντρο. Αν και σε τυπικά Αραβικό κράτος, αποτελεί την κορωνίδα του Δυτικού πολιτισμού: απόλυτη ελευθερία, απόλυτη ασυδοσία, απόλυτος ατομικισμός, απόλυτη επιφανειακότητα. Έτσι, είναι κατανοητό γιατί τα λαμπερά ξενοδοχεία του από γυαλί κι ατσάλι μπήκαν στο στόχαστρο του μένους του Ιράν. Τι μεγαλύτερη αντίθεση τελικά από έναν πανάρχαιο πολιτισμό που αρνήθηκε την Δύση να επιτίθεται σε μία ριζοσπαστικά σύγχρονη πόλη-κενό, σύμβολο ματαιοδοξίας, και ματαιότητας!

Το μόνο βέβαιο είναι πώς η ιστορία γράφεται από τους νικητές κι εμείς οφείλουμε να είμαστε με τους νικητές, για λόγους πρακτικούς, εφόσον η γεωπολιτική δεν είναι τίποτε άλλο πέρα από πρακτική. Δεν δύναμαι να γνωρίζω στον παρόν πόλεμο ποιοι θα νικήσουν, αλλά σ ‘αυτή την ευρύτερη αναμέτρηση ο νικητής μάλλον δεν θα είναι η Δύση, που πια έχει εξαντλήσει την πολιτισμική της ορμή. Η Δύση δύει, κτυπημένη από την δημογραφική κατάρρευση, την επικράτηση του ατομικισμού, της ηδυπάθειας, του αρπακτικού καπιταλισμού, και, κυρίως, της ίδιας της επίγνωσης της ματαιότητας όσων πράττει. Τι σημασία έχει να επιβληθεί η «δημοκρατία» στο Ιράν όταν την ίδια ώρα η Αμερική έχει μετατραπεί σ ’ένα απολυταρχικό κράτος παραδομένο στις διαθέσεις των ολιγαρχών κι η Ευρώπη δεν αποτελεί παρά μία άσημη μαριονέττα, δίχως βούληση κι όραμα; Η αμαρτία της Δύσης τελικά δεν είναι ότι είναι «κακιά» όπως ισχυρίζονται μερικοί, αλλά ότι πολύ απλά δεν έχει κάτι παραπάνω να προσφέρει στο μακρύ αυτό ονειρικό ταξίδι που λέγεται ανθρωπότητα.

Η Ελλάδα προς το παρόν εξακολουθεί να ζει στο 1950, αν και φαντασιώνεται ότι ζει στο μέλλον. Πέρα από το γεγονός ότι ο ιθαγενής μας πολιτισμός μάλλον περισσότερα κοινά έχει με το Ιράν παρά με την Γαλλία, τι νόημα έχει να επιμένουμε να «ανήκουμε στην Δύση» όταν είναι πασιφανές ότι το μέλλον ανήκει στην Ανατολή; Το σλόγκαν αυτό αποτέλεσε κάποτε σλόγκαν εξυγχρονισμού αλλά τώρα μοιάζει να παραπέμπει στην οπισθοδρόμηση, στον επαρχιωτισμό. Η Κίνα ήδη κυριαρχεί στο παγκόσμιο εμπόριο, στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, στην βιομηχανία, κι από πίσω ακολουθούν η Ινδία, η Τουρκία κι οι χώρες της Αφρικής. Κι αν δεν αρκεί αυτό, στο κάτω-κάτω της γραφής βιοτικός μας χώρος υπήρξε ανέκαθεν η Ανατολή, όχι η Δύση, οπότε τι πιο φυσικό από το να επικεντρωθούμε εκεί; Δεν πρέπει όμως φυσικά να εναντιωθούμε στην πολιτική Δύση, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει ν ’απαρνηθούμε το ΝΑΤΟ και την ΕΕ, αλλά να τα έχουμε καλά με όλους, όπως κάνουν με επιτυχία οι Τούρκοι. Κυρίως θα πρέπει να υπερβούμε την πολιτισμική Δύση, αφομοιώνοντας όσα χρήσιμα έχει να μας προσφέρει, πετώντας στα σκουπίδια ότι είναι άχρηστο αλλά και μαθαίνοντας από όλους τους άλλους πολιτισμούς, που έχουν πολλά να μας διδάξουν: τον Αραβικό, τον Ιρανικό, τον Σινικό, τον Ινδικό, τον Αφρικανικό, τον Ρωσικό, τον Ιαπωνικό, κλπ. Είναι θέμα χρόνου η Δύση να διαλυθεί, όπως είναι η φυσική μοίρα κάθε πολιτισμού, κι όταν συμβεί αυτό θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι να μεταπηδήσουμε σε μία νέα κατάσταση κι όχι να αφήσουμε το σπασμένο καράβι να μας παρασύρει στην άβυσσο του βαθύ ωκεανού!

Τελειώνοντας, θεωρώ ότι η παρούσα κρίση παρά τις ξεκάθαρα οδυνηρές συνέπειες της για την ανθρωπότητα μπορεί να μας οδηγήσει σε μία λύση για τα πολλά προβλήματα μας. Το πρόβλημα της Ελλάδας είναι κατά κύριο λόγο πολιτισμικό: επιλέξαμε να προσδεθούμε σ’έναν πολιτισμό θνησιγενή και κατά συνέπεια ακολουθήσαμε την πορεία του, η οποία προδιαγεγραμμένα μας οδήγησε σ ’αυτό το σημείο. Η δύστυχη θέση της χώρας μας δεν είναι αποτέλεσμα της κακιάς μας τύχης, πόσο μάλλον των Οθωμανών, αλλά της υιοθέτησης ενός ξένου πολιτισμού και των διάφορων εκφάνσεων του που δεν ταιριάζουν με την παράδοση, την ιστορία, την θρησκεία, την γεωγραφία και την κοσμοαντίληψη μας. Ο Δυτικός πολιτισμός δεν εκφράζει την Ρωμαίικη ψυχή και την Ρωμαίικη γη, είναι πασιφανές. Τώρα που δεν είναι πια παντοδύναμος και μπορεί ν ’αμφισβητηθεί ανοικτά μας δίνεται η ευκαιρία να δημιουργήσουμε έναν δικό μας πολιτισμό, παγκόσμιας, όχι τοπικιστικής, αντίληψης, που δεν θα δεσμεύεται ούτε από τις προκαταλήψεις του παρελθόντος ούτε ακόμη από το δίπολο Δύσης κι Ανατολής. Με λίγα λόγια, να πάψουμε να θέλουμε πάση θυσία να μιμηθούμε τους άλλους κι ας ξεκινήσουμε να πιστεύουμε στον εαυτό μας!

Όσο για τον Μοριά, εδώ κρύβονται οι καταπιεσμένες εκείνες δημιουργικές ορμές που μπορούν ν ’αποτελέσουν την μαγιά για τον νέο μας πολιτισμό, χωρίς όμως να κινδυνεύσουμε να καταπέσουμε στον κίνδυνο της προγονολατρείας ή του ρομαντισμού. Αν κάποιος θέλει ν ’αποκαλύψει γυμνή την αλήθεια του πολιτισμού μας τότε ας σκαρφαλώσει τα ψηλά βουνά κι ας μιλήσει με τους λίγους εναπομείναντες γέροντες βοσκούς! Θα μάθει τότε πολλά πράγματα για την ανθρώπινη φύση που δεν διδάσκονται σε κανένα πανεπιστήμιο. Αλλά ας συμβουλευτεί και τους νέους, για το μέλλον. Ο Μοριάς μας έχει μέλλον, μεγάλο μέλλον, αρκεί να βρει θέληση για ζωή! 

Ο Φίλιππος Παπαδημητρίου είναι φοιτητής νομικής, επαγγελματίας ελαιοπαραγωγός και πρόεδρος της ΑΜΚΕ Το Χαμόγελο του Χωριού.