Η αθόρυβη σήψη του συστήματος Μητσοτάκη

Η πολιτική φθορά δεν έρχεται πάντα με θόρυβο. Εγκαθίσταται αθόρυβα, σταδιακά, μέχρι που μια μέρα διαπιστώνεις ότι αυτό που κάποτε θα προκαλούσε πολιτικό σεισμό, σήμερα περνά σχεδόν ως «ρουτίνα». Αυτό ακριβώς βιώνει η χώρα.

Μια κυβέρνηση που δεν αμύνεται πλέον απέναντι στις καταγγελίες, αλλά φαίνεται να έχει ενσωματώσει τη διαχείρισή τους ως μέρος της καθημερινής της λειτουργίας. Μια κυβέρνηση που έχει μάθει να ζει με τα σκάνδαλά της, όχι επειδή δεν φοβάται, αλλά επειδή έχει υπολογίσει ότι ο κόσμος κουράζεται πιο γρήγορα απ’ όσο αντέχει η μνήμη της κοινωνίας.

Το πιο βαρύ φορτίο παραμένει η υπόθεση των Τέμπη — για την τραγωδία καθαυτή, αλλά κυρίως για τον τρόπο με τον οποίο επιχειρείται να θαφτεί η αλήθεια κάτω από διαδικασίες, καθυστερήσεις και ευθύνες που διαχέονται μέχρι να εξαφανιστούν. Η κοινωνία βλέπει και καταλαβαίνει ότι η απόδοση δικαιοσύνης δεν αποτελεί προτεραιότητα. Όχι γιατί το σύστημα είναι ανίκανο, αλλά γιατί η ανικανότητα είναι χρήσιμη όταν κάποιος φοβάται τι μπορεί να αναδυθεί στην επιφάνεια.

Στο ίδιο μοτίβο κινείται και η διαχείριση της σύμβασης 717. Πρόσωπα που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός έργου με σοβαρές καθυστερήσεις και ευθύνες αναδείχθηκαν σε «εκλεκτούς» ενός συστήματος που επιβραβεύει την εγγύτητα με την εξουσία. Αυτό δεν είναι απλώς πολιτικό λάθος. Είναι μήνυμα προς κάθε κατεύθυνση για το πώς λειτουργεί το σύστημα — ότι οι ευθύνες ισοπεδώνονται, οι αποτυχίες επιβραβεύονται και η ατιμωρησία κυκλοφορεί ελεύθερα, εφόσον κινείσαι στο σωστό δίκτυο.

Η σιωπή των θυμάτων

Στις 26 Φεβρουαρίου το Μονομελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών εξέδωσε απόφαση με αυστηρές ποινές σε τέσσερα πρόσωπα για χρήση του κατασκοπευτικού λογισμικού Predator σε βάρος πρώην πρωθυπουργού, υπουργών, πολιτικών, στρατιωτικών και δημοσιογράφων. Ταυτόχρονα, το δικαστήριο διαβίβασε τα πρακτικά στον Εισαγγελέα Πρωτοδικών για να διερευνηθεί το ενδεχόμενο κατασκοπείας από επιπλέον εμπλεκόμενους. Η απόφαση αυτή κατέρριψε στην πράξη τους χειρισμούς της προηγούμενης ηγεσίας του Αρείου Πάγου, που επιχείρησε να αρχειοθετήσει κρίσιμες πτυχές της υπόθεσης και να παραπέμψει μόνο τέσσερις «ιδιώτες» για πλημμελήματα.

Δύο εβδομάδες αργότερα, ο καταδικασθείς Ταλ Ντίλιαν, ιδιοκτήτης της Intellexa και εν αποστρατεία αξιωματικός τρίτης χώρας, δήλωνε δημοσίως ότι η εταιρεία του προμήθευε το Predator αποκλειστικά σε κυβερνήσεις και δημόσιες αρχές επιβολής του νόμου. Η δήλωση αυτή συνδέει ευθέως τη χρήση του λογισμικού με κρατικές αρχές της χώρας μας. Και έρχεται να προστεθεί σε ό,τι ήδη προέκυψε από τα πρακτικά της δίκης — ενδείξεις εμπλοκής της ΕΥΠ στην προμήθεια και χρήση του Predator, με ταύτιση στόχων του κακόβουλου λογισμικού με πρόσωπα που τελούσαν παράλληλα υπό παρακολούθηση από την υπηρεσία που υπάγεται στο γραφείο του Πρωθυπουργού. Το αφήγημα που εκπορεύεται από το Μέγαρο Μαξίμου — ότι δήθεν τέσσερις «ιδιώτες» μόνοι τους, με άγνωστους εντολείς και άγνωστα κίνητρα, οργάνωσαν και εκτέλεσαν ένα ολοκληρωμένο επιχειρησιακό σχέδιο παγίδευσης δεκάδων κρατικών αξιωματούχων — δεν μπορεί πλέον να πείσει κανέναν. Αποτελεί πρόκληση για τη νοημοσύνη κάθε πολίτη.

Απέναντι σε αυτά τα δεδομένα, ο Νίκος Ανδρουλάκης απηύθυνε ανοιχτή επιστολή σε όλους τους δημόσιους αξιωματούχους που υπήρξαν στόχοι των παρακολουθήσεων. Στους αποδέκτες περιλαμβάνονται εν ενεργεία υπουργοί της κυβέρνησης Μητσοτάκη — Βορίδης, Γεωργιάδης, Χατζηδάκης, Γεραπετρίτης, Δένδιας, Κικίλιας — αλλά και στρατιωτικοί, δικαστικοί, κρατικοί αξιωματούχοι. Πρόσωπα που παρακολουθήθηκαν, γνωρίζουν ότι παρακολουθήθηκαν και τώρα σιωπούν. Η επιστολή τούς θέτει μπροστά σε ένα ερώτημα που δεν μπορεί να αγνοηθεί: κανείς δεν μπορεί να κρύβεται από το δημοκρατικό του καθήκον απέναντι στην αλήθεια. Η σιωπή είναι ανοχή και, εν τέλει, συνενοχή — και εκθέτει ανεπανόρθωτα όσους ορκίστηκαν να υπηρετούν την πατρίδα.

Αυτή η σιωπή δεν εξηγείται με διακριτικότητα ή θεσμική συνέπεια. Είναι πολιτική επιλογή. Και μάλιστα η πιο ενοχοποιητική από όλες, διότι έρχεται από ανθρώπους που γνωρίζουν από πρώτο χέρι τι σημαίνει να σε παρακολουθεί το κράτος που υπηρετείς. Το αποτέλεσμα είναι διπλά επικίνδυνο: η χώρα εκτίθεται διεθνώς ως παράδειγμα θεσμικής εκτροπής, ενώ στο εσωτερικό καλλιεργείται η αίσθηση ότι ακόμα και τα πιο ευαίσθητα δικαιώματα μπορούν να παραβιάζονται χωρίς συνέπειες. Απόρρητες πληροφορίες, κρατικά, στρατιωτικά και διπλωματικά μυστικά περιήλθαν στην κατοχή τρίτων προσώπων, υπηκόων ξένων χωρών — και μέχρι σήμερα δεν είναι γνωστό με εντολή ποιου, για λογαριασμό ποιων και πού βρίσκονται σήμερα. Όταν η ιδιωτικότητα γίνεται διαπραγματεύσιμη και η πολιτική αντιπαράθεση περνά μέσα από παρακολουθήσεις, η δημοκρατία έχει ήδη τραυματιστεί βαθιά.

Το σύστημα στο σύνολό του

Στον αγροτικό τομέα, η κατάσταση με τον ΟΠΕΚΕΠΕ μοιάζει με προαναγγελία συνέχειας. Οι αποκαλύψεις δεν έχουν ολοκληρωθεί, ενώ ήδη διαφαίνεται το επόμενο επεισόδιο. Οι πολιτικές ευθύνες δεν μπορούν να αποφεύγονται επ’ αόριστον, όσο κι αν επιχειρείται η μετάθεσή τους. Όταν μάλιστα στελέχη της κυβέρνησης μπαίνουν στο κάδρο, η σιωπή γίνεται ακόμα πιο εκκωφαντική.

Την ίδια ώρα, υποθέσεις που θα έπρεπε να έχουν προκαλέσει πολιτικό σεισμό αντιμετωπίζονται με εκπληκτική αδιαφορία. Καταγγελίες για κυκλώματα εμπορίας ανθρώπων με διασυνδέσεις σε πολιτικά πρόσωπα, δικαστικές εκκρεμότητες για παραβίαση προσωπικών δεδομένων σε προεκλογική περίοδο — όλα συνθέτουν μια εικόνα βαθιάς θεσμικής κρίσης. Κι αν κάποιος αναρωτιέται πώς ένα σύστημα αντέχει κάτω από το βάρος τόσων υποθέσεων, η απάντηση βρίσκεται στη διαχείριση της αφήγησης. Δισεκατομμύρια ευρώ κατευθύνονται σε εταιρείες συμβούλων για τη διαχείριση της πολιτικής βιτρίνας και τον έλεγχο της κοινής γνώμης. Η προτεραιότητα δεν είναι η διακυβέρνηση — είναι η εικόνα της διακυβέρνησης.

Και εδώ το παζλ συμπληρώνεται. Η κρατική διαφημιστική δαπάνη — εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ που διανέμονται κατά διακριτική ευχέρεια, χωρίς διαφανή κριτήρια — δεν είναι απλώς επικοινωνιακό εργαλείο. Είναι μηχανισμός ελέγχου. Τα ΜΜΕ που εξαρτώνται από αυτή τη ροή χρήματος δεν χρειάζεται να λάβουν εντολές. Καταλαβαίνουν μόνα τους. Η σιωπή αγοράζεται φθηνότερα από τη λογοκρισία. Στο ίδιο οικοσύστημα κινούνται και εταιρείες δημοσκοπήσεων που παράγουν αριθμούς με την ακρίβεια παραγγελίας — ποσοστά που εμφανίζονται στα πρωτοσέλιδα φιλικών εντύπων, σχολιάζονται από φιλικούς αναλυτές, ανακυκλώνονται ως «κοινή γνώμη». Το σύστημα δεν χρειάζεται να λέει ψέματα. Αρκεί να ελέγχει ποια αλήθεια θα ακουστεί και πόσο δυνατά.

Τέμπη, Predator, σύμβαση 717, ΟΠΕΚΕΠΕ, δίκτυα εμπορίας, παραβιάσεις δεδομένων, ελεγχόμενα ΜΜΕ, δημοσκοπήσεις-παραγγελία — δεν είναι αποσπασματικές αστοχίες. Είναι συμπτώματα μιας ίδιας παθολογίας. Ενός συστήματος που λειτουργεί με όρους συγκάλυψης, εξυπηρετήσεων και ελέγχου. Όσο αυτή η κατάσταση παρατείνεται, τόσο απομακρυνόμαστε από το ευρωπαϊκό πρότυπο διακυβέρνησης και πλησιάζουμε σε κάτι πολύ πιο σκοτεινό.

Η κοινωνία δεν έχει ανάγκη από άλλες εξηγήσεις. Έχει ανάγκη από αλήθεια, λογοδοσία και πολιτική αλλαγή. Για όλα τα υπόλοιπα, «θέλει αρετή και τόλμη» — κι αυτά ακριβώς απουσιάζουν επιδεικτικά από τους ορκισμένους φύλακες της εξουσίας. Όμως η ευθύνη δεν σταματά στα κόμματα και τους θεσμούς. Ο πολίτης που γνωρίζει και σιωπά, που βλέπει και αδιαφορεί, που κουράζεται σκόπιμα από ένα σύστημα σχεδιασμένο να τον κουράζει, γίνεται κι αυτός μέρος του προβλήματος. Κι αυτό, ακριβώς αυτό, είναι που κάθε σύστημα εξουσίας ελπίζει να πετύχει στο τέλος — όχι να σε πείσει, αλλά να σε εξαντλήσει. Θα τους το επιτρέψεις;