Σε έναν ασταθή κόσμο, η Ελλάδα χρειάζεται εθνική στρατηγική

Η στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή, με την επίθεση κατά του Ιράν και την εμπλοκή μεγάλου αριθμού κρατών πέραν του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών, αποτελεί ακόμη μία απόδειξη ότι το διεθνές σύστημα βρίσκεται σε περίοδο αυξημένης αβεβαιότητας. Οι ισορροπίες που διαμορφώθηκαν μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου έχουν πλήρως αποσταθεροποιηθεί, ενώ οι μηχανισμοί διεθνούς συνεννόησης αδυνατούν να προλάβουν ή να περιορίσουν τις κρίσεις. Η χρήση στρατιωτικής ισχύος επανέρχεται ως βασικό εργαλείο πολιτικής και η ένταση μεταφέρεται από περιοχή σε περιοχή με ταχύτητα που μέχρι πριν λίγα χρόνια θα φαινόταν αδιανόητη.

Η σημερινή κρίση δείχνει ότι ακόμη και συγκρούσεις που εκδηλώνονται σε συγκεκριμένα γεωγραφικά σημεία μπορούν να έχουν ευρύτερες συνέπειες. Οι ενεργειακές ροές, οι θαλάσσιες μεταφορές και η οικονομική σταθερότητα επηρεάζονται άμεσα από τέτοιες εξελίξεις, ενώ οι επιπτώσεις διαχέονται πολύ πέρα από το αρχικό πεδίο αντιπαράθεσης. Το γεγονός αυτό καθιστά σαφές ότι η ασφάλεια των κρατών δεν εξαρτάται μόνο από τις άμεσες απειλές αλλά και από τη συνολική σταθερότητα του διεθνούς περιβάλλοντος.

Η γεωπολιτική ρευστότητα δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο οι βεβαιότητες μειώνονται και οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται. Οι συμμαχίες επαναπροσδιορίζονται, οι ανταγωνισμοί εντείνονται και οι περιφερειακές κρίσεις μπορούν να αποκτήσουν απρόβλεπτες διαστάσεις. Η διεθνής πολιτική γίνεται πλέον περισσότερο ασταθής και λιγότερο προβλέψιμη, γεγονός που αυξάνει τις απαιτήσεις στρατηγικού σχεδιασμού για κάθε χώρα.

Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η χώρα βρίσκεται σε μια περιοχή όπου διασταυρώνονται διαφορετικές γεωπολιτικές δυναμικές και όπου η σταθερότητα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί χώρο έντονου ανταγωνισμού, ενώ οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν άμεσα την ευρύτερη περιοχή. Η θέση της Ελλάδας στο όριο μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής δημιουργεί ευκαιρίες αλλά και ευθύνες, καθώς η χώρα καλείται να λειτουργεί μέσα σε ένα περιβάλλον αυξημένης έντασης.

Η κρίση που εξελίσσεται μετά την επίθεση στο Ιράν, καταδεικνύει πόσο γρήγορα μπορούν να μεταβληθούν οι συνθήκες ασφάλειας. Οι αποφάσεις λαμβάνονται συχνά υπό πίεση χρόνου και με περιορισμένα περιθώρια ελιγμών. Σε τέτοιες συνθήκες, η ύπαρξη σαφούς στρατηγικής επιτρέπει σε ένα κράτος να διατηρεί τη συνοχή των επιλογών του και να αποφεύγει αντιφατικές κινήσεις.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν η Ελλάδα διαθέτει μια τέτοια στρατηγική, ικανή να λειτουργεί με συνέχεια και συνέπεια ανεξάρτητα από τη συγκυρία.

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό συνδέεται άμεσα με έναν διαχρονικό παράγοντα που επηρεάζει το περιβάλλον ασφάλειας της χώρας. Την πολιτική της Τουρκίας. Η συστηματική αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων, οι διεκδικήσεις θαλάσσιων ζωνών και οι επαναλαμβανόμενες εντάσεις στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν στοιχεία μιας σταθερής στρατηγικής αντίληψης. Οι εξελίξεις αυτές δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως προσωρινά επεισόδια αλλά ως μέρος μιας διαρκούς πραγματικότητας που απαιτεί μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση.

Για τον λόγο αυτό, η εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να καθορίζεται αποκλειστικά από τις ανάγκες της εκάστοτε περιόδου. Μια χώρα που αλλάζει συχνά κατεύθυνση δυσκολεύεται να πείσει για τη σοβαρότητα των επιλογών της, ενώ η έλλειψη συνέχειας περιορίζει τη δυνατότητα άσκησης επιρροής. Αντίθετα, η σταθερότητα των βασικών επιλογών δημιουργεί προϋποθέσεις αξιοπιστίας και ενισχύει τη διεθνή θέση μιας χώρας.

Η διαμόρφωση εθνικής στρατηγικής εξωτερικής πολιτικής προϋποθέτει συμφωνία στα βασικά ζητήματα που αφορούν τη διεθνή παρουσία της χώρας και την υπεράσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων. Οι κυβερνήσεις εναλλάσσονται, όμως οι βασικές κατευθύνσεις οφείλουν να διατηρούνται, ώστε η χώρα να εμφανίζεται συνεπής και προβλέψιμη.

Η προϋπόθεση αυτή οδηγεί και σε μια βαθύτερη διάσταση. Την ωριμότητα του πολιτικού συστήματος. Οι ώριμες δημοκρατίες δεν χαρακτηρίζονται από την απουσία διαφωνιών αλλά από την ικανότητα να διαμορφώνουν κοινό έδαφος στα ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια και τη διεθνή θέση τους. Όταν η εξωτερική πολιτική αντιμετωπίζεται ως πεδίο κομματικής αντιπαράθεσης, η χώρα εμφανίζεται στο εξωτερικό λιγότερο συνεκτική και περισσότερο ευάλωτη σε πιέσεις.

Η σημερινή κρίση καθιστά ιδιαίτερα εμφανή αυτή την ανάγκη.

Το ερώτημα που τίθεται, επομένως, δεν αφορά μόνο την ύπαρξη στρατηγικής αλλά και την ικανότητα του πολιτικού συστήματος να τη στηρίξει με συνέπεια.

Η Ελλάδα επιδιώκει να λειτουργεί ως παράγοντας σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο ρόλος αυτός δεν εξαρτάται μόνο από τις διεθνείς συνεργασίες ή τη γεωγραφική της θέση αλλά και από τη συνέπεια των επιλογών της.

Η Ελλάδα χρειάζεται σαφή προσανατολισμό και συνέχεια στις βασικές επιλογές της, ώστε να μπορεί να υπερασπίζεται αποτελεσματικά τα συμφέροντά της.

 Ίσως για πολλοστή φορά επιβεβαιώνεται αυτό που είπε ο  Λόρδος Palmerston, 1784-1865, Πρωθυπουργός της Αγγλίας. «Τα έθνη δεν έχουν σταθερούς φίλους ή εχθρούς. Έχουν μόνο σταθερά συμφέροντα».

Στην ιστορία των εθνών, η ασφάλεια δεν εξασφαλίζεται από την καλή πρόθεση των άλλων αλλά από τη σταθερότητα των δικών σου επιλογών.

* Ο Γιώργος Παναγιωτόπουλος είναι Καθηγητής και Αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών. Το παρόν άρθρο αποτυπώνει αποκλειστικά προσωπικές απόψεις του συντάκτη, οι οποίες δεν εκφράζουν και δεν αντιπροσωπεύουν, σε καμία περίπτωση, το Πανεπιστήμιο Πατρών.