Όταν η Μητρότητα Δεν Προστατεύεται - Το Δημογραφικό Πρόβλημα ως κοινωνικό καμπανάκι για την Ελλάδα

Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά και οικονομικά αδιέξοδα της σύγχρονης ιστορίας της: το Δημογραφικό. Οι γεννήσεις καταγράφουν ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ο δείκτης γονιμότητας παραμένει σταθερά πολύ κάτω από το όριο ανανέωσης του πληθυσμού (2,1 παιδιά ανά γυναίκα), ενώ η νέα γενιά,  είτε από επιλογή είτε από αδυναμία - αναβάλλει διαρκώς τη δημιουργία οικογένειας.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ και της Eurostat, ο δείκτης γονιμότητας στην Ελλάδα κινείται τα τελευταία χρόνια κοντά στο 1,3, ενώ οι γεννήσεις έχουν μειωθεί κατά περισσότερο από 40% σε σχέση με τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Παράλληλα, ο πληθυσμός της χώρας γηράσκει ταχύτατα, με τους άνω των 65 ετών να αυξάνονται και τους νέους να μειώνονται - αριθμητικά και ποιοτικά.

Κι όμως, παρά τη βαρύτητα του προβλήματος, το Δημογραφικό σπάνια συζητείται σε βάθος. Ακόμη πιο σπάνια τίθεται στο επίκεντρο η πραγματική του ρίζα: η μητρότητα, η οικογένεια και η φροντίδα των παιδιών που δεν υποστηρίζονται ουσιαστικά στην πράξη.

Η αθέατη εργασία της μητέρας

Στην Ελλάδα, μια γυναίκα που μένει στο σπίτι για να μεγαλώσει ένα παιδί,  έναν νέο άνθρωπο που αύριο θα εργαστεί, θα παράξει, θα πληρώσει φόρους και εισφορές, θα στηρίξει το ασφαλιστικό σύστημα - αντιμετωπίζεται θεσμικά σαν μια νοικοκυρά που εργάζεται.

Η κοινωνία επαναλαμβάνει συχνά ότι «η μητέρα κάνει την πιο δύσκολη δουλειά». Όμως, αυτή η φράση παραμένει ρητορική.
Κι αυτό διότι στην πράξη:

η μητέρα που μένει στο σπίτι βρίσκεται εκτός αγοράς εργασίας,
εκτός ασφάλισης,
εκτός συνταξιοδοτικού συστήματος,
χωρίς οικονομική ανεξαρτησία και με αυξημένο κίνδυνο φτώχειας.
Κι όμως, η εργασία αυτή είναι παραγωγική, κοινωνικά κρίσιμη και οικονομικά ωφέλιμη. Είναι επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο της χώρας. Παρ’ όλα αυτά, αντιμετωπίζεται ως ιδιωτική επιλογή, χωρίς κοινωνικό ή θεσμικό αντίκρισμα.

Η μητρότητα ως επαγγελματικό ρίσκο

Η ανεργία και η υποαπασχόληση των μητέρων στην Ελλάδα δεν είναι τυχαία - είναι δομική. Μελέτες του ΟΟΣΑ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με το μεγαλύτερο «Motherhood penalty» στην απασχόληση των γυναικών.

Δεδομένου ότι στην πράξη:

Χιλιάδες γυναίκες εγκαταλείπουν την εργασία τους μετά από τη γέννηση παιδιού.
Άλλες απολύονται άμεσα ή έμμεσα.
Πολλές μένουν εκτός επαγγέλματος για χρόνια, χωρίς πραγματική δυνατότητα επιστροφής.

Οι λόγοι είναι γνωστοί:

ανεπαρκής αριθμός βρεφονηπιακών σταθμών,
ωράρια σχολείων και δομών που δεν συμβαδίζουν με το ωράριο της αγοράς εργασίας,
μισθοί που δεν καλύπτουν το κόστος φύλαξης παιδιών,
ελάχιστη ευελιξία και περιορισμένη κουλτούρα υποστήριξης της εργαζόμενης μητέρας

Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον όπου η απόκτηση παιδιού αντιμετωπίζεται ως επαγγελματικό και οικονομικό ρίσκο, ιδιαίτερα για τις γυναίκες.

Η υπογεννητικότητα δεν είναι στατιστική - είναι μέλλον

Διεθνή μέσα ενημέρωσης, όπως οι Financial Times, ο Economist και το Politico, έχουν επανειλημμένα αναφερθεί στην Ελλάδα ως χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας που κινδυνεύει από δημογραφική συρρίκνωση. Μελέτες της Τράπεζας της Ελλάδος και διεθνών οργανισμών προειδοποιούν ότι χωρίς αντιστροφή της τάσης:

δεν θα υπάρχουν επαρκή εργατικά χέρια,
το ασφαλιστικό σύστημα θα γίνει μη βιώσιμο,
η οικονομική ανάπτυξη θα επιβραδυνθεί δραματικά,
η κοινωνική συνοχή θα αποδυναμωθεί.

Κι όμως, το Δημογραφικό εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται σαν ένα φυσικό φαινόμενο, σαν κάτι αναπόφευκτο. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι πολιτικό και κοινωνικό αποτέλεσμα.

Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για τη μητρότητα

Μια ρεαλιστική, ανθρώπινη και βιώσιμη πολιτική για το Δημογραφικό δεν μπορεί να βασίζεται σε αποσπασματικά επιδόματα. Χρειάζεται δομική αλλαγή.

Μια σοβαρή προσέγγιση θα όφειλε:

∙  Να αναγνωρίζει ασφαλιστικά τη φροντίδα παιδιών ως εργασία, αναγνωρίζοντας θεσμικά ότι η ανατροφή παιδιών αποτελεί παραγωγική δραστηριότητα με άμεσο κοινωνικό και οικονομικό όφελος και όχι αόρατη ή ιδιωτική απασχόληση.

∙  Να εξασφαλίζει συντάξιμο χρόνο για κάθε έτος ανατροφής, ώστε τα χρόνια που αφιερώνει μια μητέρα στη φροντίδα των παιδιών της να μην οδηγούν σε ασφαλιστικά κενά, φτώχεια ή συνταξιοδοτική ανασφάλεια στο μέλλον.

∙  Να ενισχύει ουσιαστικά την επιστροφή των μητέρων στην εργασία, μέσω κινήτρων προς τις επιχειρήσεις, ευέλικτων μορφών απασχόλησης και προγραμμάτων επανένταξης που αποτρέπουν τον επαγγελματικό αποκλεισμό.

∙  Να παρέχει λειτουργικές και επαρκείς δομές φύλαξης, με βρεφονηπιακούς σταθμούς και σχολικά ωράρια που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των εργαζόμενων οικογενειών και όχι σε θεωρητικά πρότυπα.

∙  Να αντιμετωπίζει τη μητρότητα όχι ως «εξαίρεση ή ιδιαίτερη μεταχείριση», αλλά ως θεμέλιο της κοινωνίας, ενσωματώνοντάς τη στον πυρήνα της κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής, ως βασικό παράγοντα συνοχής, ανάπτυξης και βιωσιμότητας του κοινωνικού συνόλου.

Πόσο διαφορετική θα ήταν η Ελλάδα αν μια γυναίκα γνώριζε ότι τα χρόνια που αφιερώνει στα παιδιά της δεν χάνονται; Πόση ασφάλεια - ψυχική, οικονομική και κοινωνική - θα πρόσφερε αυτό; Και πόσο θα ενίσχυε τη γεννητικότητα;

Οι νέοι δεν κάνουν παιδιά από φόβο - όχι από αδιαφορία

Η νέα γενιά δεν απορρίπτει τη γονεϊκότητα. Τη φοβάται.
Και συγκεκριμένα φοβάται:

την ανεργία,
το κόστος ζωής,
την εργασιακή ανασφάλεια,
την απουσία υποστήριξης,
την έλλειψη προοπτικής.

Και αυτό, αν δεν αλλάξει, θα καθορίσει το μέλλον της χώρας πολύ πιο δραματικά από οποιονδήποτε οικονομικό δείκτη ή δημοσιονομικό μέγεθος. Γιατί το Δημογραφικό δεν είναι ένα στατιστικό πρόβλημα, ούτε μια υπόθεση που αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες ή τις οικογένειες. Είναι συλλογικό αδιέξοδο, που αγγίζει την κοινωνική συνοχή, την οικονομική βιωσιμότητα και τη μακροπρόθεσμη προοπτική της χώρας.

Το Δημογραφικό είναι πρόβλημα της κοινωνίας στο σύνολό της. Και, βαθύτερα, είναι πρόβλημα πολιτικής επιλογής και προτεραιοτήτων. Αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο μια χώρα αντιλαμβάνεται την αξία της ζωής, της φροντίδας και της ανανέωσης των γενεών.

Γιατί μια κοινωνία που δεν στηρίζει τον άνθρωπο στην πιο δημιουργική στιγμή της ζωής του - όταν φέρνει στον κόσμο και μεγαλώνει την επόμενη γενιά , υπονομεύει το ίδιο της το μέλλον. Και χωρίς μέλλον, καμία οικονομία, όσο ισχυρή κι αν φαίνεται στα νούμερα, δεν μπορεί να σταθεί.

ΣΣ: Ο Θέμης Μπάκας είναι πολιτευτής Αχαϊας.