Ο Καποδίστριας του Σμαραγδή: Η μεταφυσική της τιμιότητας και η …αθώωση του συστήματος

Από την ταινία του Σμαραγδή για τον Καποδίστρια βγαίνεις σίγουρα μπερδεμένος. Και όχι μόνο εξαιτίας των ηχηρών ιστορικών ατοπημάτων που είναι πολλά, ούτε εξαιτίας της «καρικατουροποίησης» προσώπων όπως ο Μέτερνιχ- Δρακουμέλ ο οποίος εκρήγνυται σαν να είναι ένα βήμα προ του εγκλεισμού του σε ψυχιατρείο.

Ο διχασμός έγκειται στο γεγονός ότι ενώ το ευρύ κοινό αποχωρεί από τις αίθουσες με την –κατά ακατανόητο τρόπο ανακουφιστική- διαπίστωση που περιγράφεται στη φράση «ένας άνθρωπος άξιζε στην Ελλάδα και τον φάγανε» και την συνειρμική σύγκριση με το σήμερα «όλοι οι άλλοι λαμόγια και όργανα του κεφαλαίου», την ίδια ώρα έχει μέσα του και μια αίσθηση η οποία δουλεύει σε δεύτερο επίπεδο και  η οποία οδηγεί σε περίεργες αλληλουχίες σκέψεων. Είναι η σύνδεση  του πολιτικού με το… θεόσταλτο. Η αντίληψη ότι το πολιτικό πρόσωπο για να είναι έντιμο, πρέπει να είναι και «αγγελοφορεμένο», όπως λέει ο σαφέστατα ενοχλητικός Νικόδημος ο οποίος ακολουθεί στην ταινία τον Καποδίστρια σαν μια περιττή για τη δραματουργία «δέστρα» με την Παναγία που κάποτε έσωσε τον Κυβερνήτη.

Ο Σμαραγδής φωτίζει σκοπίμως μια τεράστια -κατά κοινή ομολόγια- πολιτική προσωπικότητα με εξαντλητική έμφαση στην ηθική της διάσταση. Τόσο εξαντλητική που όλα φαίνεται να έρχονται με μια κάθετη διαδικασία, από τον ουρανό και να γίνονται πράξη με μεταφυσική ευκολία, στο πλαίσιο της υπηρεσίας ενός ανώτερου σκοπού, ο οποίος επίσης έρχεται κάθετα από μια ανώτερη δύναμη και γίνεται δράση μέσα από το σώμα του Καποδίστρια, του  φωτισμένου και ταγμένου ηγέτη που στέκεται πάνω από συμφέροντα, φατρίες και μικρότητες, σε μια χώρα όπου η διχόνοια μοιάζει να αποτελεί εθνική κληρονομιά.

Η επιλογή αυτή δεν είναι ουδέτερη. Εγείρει έντονα το αίσθημα της τιμιότητας, της αυταπάρνησης και της πολιτικής αρετής, προκαλώντας στο κοινό συγκίνηση αλλά και αναπόφευκτους συνειρμούς με το σήμερα. Συνειρμούς που, κατά κανόνα, είναι απογοητευτικοί.

Μέσα από αυτή τη σύγκριση, η ταινία λειτουργεί σαν καθρέφτης: απέναντι στον «καθαρό» Καποδίστρια, το σύγχρονο πολιτικό τοπίο φαντάζει φτωχό, κυνικό και ηθικά έκπτωτο. Ο θεατής δύσκολα δεν θα σκεφτεί πόσο μακριά βρισκόμαστε από ένα τέτοιο πρότυπο ηγεσίας. Ωστόσο, ακριβώς εδώ αρχίζει και το βασικό πρόβλημα της κινηματογραφικής προσέγγισης.

Διότι, επί της ουσίας, η ταινία με τον τρόπο της «αθωώνει» τα πρόσωπα του σύγχρονου πολιτικού συρμού. Αγιοποιώντας το πρόσωπο του πρώτου κυβερνήτη με τρόπο κραυγαλέο, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μόνο ένας άγιος μπορεί να σταθεί στην πολιτική και να παραμείνει έντιμος. Όχι ότι ένας έντιμος άνθρωπος, με τις αντιφάσεις και τις αδυναμίες του, μπορεί να αλλάξει το πολιτικό τοπίο. Έτσι, το πρόβλημα μετατίθεται από τις δομές, τις επιλογές και τις ευθύνες, σε μια σχεδόν μεταφυσική αδυναμία: «δεν υπάρχουν πια άγιοι».

Ο κινηματογραφικός Καποδίστριας είναι ένα πρόσωπο σχεδόν απογυμνωμένο από το ανθρώπινο περίβλημα. Δεν καταρρέει, δεν αμφιταλαντεύεται, δεν βασανίζεται από διλήμματα. Η ομόνοια επιτυγχάνεται σχεδόν μαγικά, με το απλό ενώσιμο των χεριών δύο αντίπαλων στρατοπέδων. Βαδίζει συνειδητά προς τη θυσία, χωρίς ρωγμές, χωρίς φόβο, χωρίς εσωτερικές συγκρούσεις. Δεν είναι τόσο φορέας πολιτικών αποφάσεων, όσο φορέας αξιών  και μάλιστα αξιών απόλυτων.

Έτσι, ο Καποδίστριας της ταινίας μοιάζει λιγότερο με ιστορικό πρόσωπο και περισσότερο με υπερήρωα. Έναν μάγο τύπου Χουντίνι, που λύνει δεσμούς και αδιέξοδα με υπερφυσικό τρόπο. Η ιστορική προσωπικότητα αδικείται, γιατί εγκαθίσταται στον μύθο, με πλατφόρμα μεταφοράς τη θεία χάρη. Ο Καποδίστριας δεν είναι πια ένα γήινο ον, αλλά κάτι που θυμίζει περισσότερο τον Ιησού: ταγμένος να υπηρετήσει μια ανώτερη, σχεδόν θεϊκή εντολή.

Το αποτέλεσμα είναι διπλό. Από τη μία, η ταινία συγκινεί, εμπνέει και υπενθυμίζει ότι η πολιτική μπορεί, τουλάχιστον θεωρητικά, να έχει ηθικό περιεχόμενο. Από την άλλη, όμως, απομακρύνει την πολιτική αρετή από τον άνθρωπο και την αναθέτει στον μύθο. Και όταν η αρετή γίνεται προνόμιο των αγίων, παύει να είναι ζητούμενο της κοινωνίας.

Ίσως τελικά το πιο ριζοσπαστικό που θα μπορούσε να μας πει μια ταινία για τον Καποδίστρια δεν είναι ότι υπήρξε ένας άγιος στην πολιτική, αλλά ότι υπήρξε ένας άνθρωπος. Ένας άνθρωπος με συγκρούσεις, λάθη, σκληρές αποφάσεις και όρια και ακριβώς γι’ αυτό, ένας άνθρωπος που θα μπορούσε να λειτουργήσει όχι ως μύθος προς θαυμασμό, αλλά ως παράδειγμα προς μίμηση με σημείο αναφοράς την ευθύνη.

Υ.Γ. Δεν μπορώ να διανοηθώ πόσοι …αγγελοφορεμένοι μπορούν να ανακύψουν στην πολιτική από τέτοιες προσεγγίσεις…