Δυτική Ελλάδα: «Ένα βιβλίο για τον τόπο μου» - Ανακαλύπτοντας τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από κτίρια, πρόσωπα και μνήμες

 Όταν η «μεγάλη» ιστορία συναντά τις μικρότερες ιστορίες των ανθρώπων, ο τόπος αποκτά τη δική του διάσταση. Τη δική του ιστορία, η οποία είναι «κρυμμένη» στις αφηγήσεις των ανθρώπων, στον περιβάλλοντας χώρο, στα αρχεία τους, στα κτίσματά τους, στις δομές τους, στα ήθη και τα έθιμά τους.

Η δράση του Ινστιτούτου Τοπικής Ιστορίας «Ένα βιβλίο για τον τόπο μου», η οποία φέτος πραγματοποιείται για πέμπτη χρονιά, βοηθά στο να «ανακαλυφθεί» αυτή η ιστορία και να δώσει τα κατάλληλα εργαλεία, σε όσους επιθυμούν να τη διασώσουν.

Μέσα από βιωματικές επισκέψεις σε διάφορα μέρη και mini επιτόπια εργαστήρια οι συμμετέχοντες, που σε πολλές περιπτώσεις προέρχονται από μέρη εκτός Πατρών, ανακαλύπτουν τρόπους και εργαλεία προσέγγισης και τεκμηρίωσης. Μέχρι στιγμής η δράση έχει πραγματοποιηθεί στην Πάτρα, στον Ριόλο , στη Σταμνά Αιτωλοακαρνανίας και φέτος οδεύει για το Λεόντιο Αχαΐας. Ο Πρόεδρος του Ινστιτούτου Τοπικής Ιστορίας Κώστας Παπαγιανόπουλος και το μέλος Ελένη Σιμώνη παρουσιάζουν τη φιλοσοφία της διοργάνωσης και μιλούν για το πώς ξεκίνησαν όλα.

Φέτος η δράση «Ένα βιβλίο για τον τόπο μου» συμπληρώνει 5 χρόνια ζωής. Ποιος ο στόχος της, το πλαίσιό της και η «φιλοσοφία» της;

Ε.Σ: «Το «Ένα βιβλίο για τον τόπο μου» ξεκίνησε το 2022, πριν από πέντε χρόνια, από την ανάγκη μας να φέρουμε τους ανθρώπους πιο κοντά στην ιστορία του τόπου τους και να τους δώσουμε τα εργαλεία για να την αναζητήσουν και να την καταγράψουν οι ίδιοι. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο να μιλήσουμε για την τοπική ιστορία, αλλά να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις για να γραφτούν νέα βιβλία, μέσα από την έρευνα, τις μαρτυρίες, τις μνήμες, τα αρχεία και τα ίχνη που αφήνει ο χρόνος στους τόπους. Η φιλοσοφία μας είναι ότι κάθε τόπος έχει τη δική του ιστορία και ότι αυτή αξίζει να αναδειχθεί με σεβασμό στην τεκμηρίωση, αλλά και με αγάπη για τον ίδιο τον τόπο και τους ανθρώπους του».

Πώς ξεκίνησαν όλα ως προς αυτή τη δράση του Ινστιτούτου Τοπικής Ιστορίας;

Κ. Π: «Στην πραγματικότητα, η ιστορία αυτής της δράσης ξεκινά αρκετά χρόνια πριν. Εμείς, οι άνθρωποι του Ινστιτούτου, είχαμε ήδη μια μακρά πορεία στην πρωτογενή έρευνα και στη μελέτη της τοπικής ιστορίας, αλλά και μια σταθερή σχέση με το κοινό, μέσα από την εκπαίδευση, τα βιβλία μας, τις διαλέξεις και τις διάφορες δράσεις ενημέρωσης. Όλα αυτά, είτε ο καθένας ξεχωριστά είτε συλλογικά, μας είχαν δώσει μια σημαντική εμπειρία και, κυρίως, μια εικόνα για το ενδιαφέρον που υπάρχει στους ανθρώπους να γνωρίσουν καλύτερα τον τόπο τους. Κάπως έτσι γεννήθηκε η ιδέα να κάνουμε ένα ακόμη βήμα: να μη μιλάμε μόνο εμείς για την τοπική ιστορία, αλλά να βοηθήσουμε και άλλους ανθρώπους να την αναζητήσουν, να την τεκμηριώσουν και να τη γράψουν. Από αυτή την ανάγκη προέκυψε, πριν από πέντε χρόνια, το «Ένα βιβλίο για τον τόπο μου».

Ποια είναι η ανθρωπογεωγραφία των ανθρώπων που την έχουν παρακολουθήσει μέσα σε αυτά τα χρόνια, ποιο το κίνητρό τους;

Ε.Σ.: «Αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όλα αυτά τα χρόνια είναι ακριβώς η διαφορετικότητα των ανθρώπων που έρχονται στη δράση. Έχουμε ανθρώπους που είναι ήδη εξοικειωμένοι με την ιστορική έρευνα, αλλά και πολλούς που δεν έχουν προηγούμενη επιστημονική σχέση με την ιστορία: εκπαιδευτικούς, αρχιτέκτονες, αρχαιολόγους, αυτοδιοικητικούς, μέλη πολιτιστικών συλλόγων αλλά και ανθρώπους που απλώς αγαπούν τον τόπο τους και θέλουν να ψάξουν βαθύτερα την ιστορία του. Άλλοι έρχονται έχοντας ήδη μια ιδέα ή ένα υλικό στα χέρια τους και θέλουν να το οργανώσουν, άλλοι ξεκινούν από μια προσωπική ή οικογενειακή μνήμη. Το κοινό τους στοιχείο είναι η περιέργεια και η ανάγκη να καταλάβουν καλύτερα τον τόπο στον οποίο ζουν ή από τον οποίο κατάγονται. Και αυτό ίσως είναι το πιο όμορφο στοιχείο της δράσης: άνθρωποι με διαφορετικές αφετηρίες συναντιούνται γύρω από μια κοινή επιθυμία, να ανακαλύψουν τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από τα τοπία, τα κτίρια, τα πρόσωπα και τις μνήμες ενός τόπου και, τελικά, να τις κάνουν βιβλίο».

Περιγράψτε μας την αλληλεπίδραση με τον εκάστοτε τόπο και τους ανθρώπους του

Ε.Σ. «Δεν θέλουμε να πηγαίνουμε κάπου απλώς για να μιλήσουμε για την ιστορία του τόπου, αλλά να γνωρίσουμε τον ίδιο τον τόπο και, κυρίως, τους ανθρώπους του. Οι κάτοικοι, οι τοπικοί φορείς, οι άνθρωποι που κρατούν ζωντανές τις μνήμες και τις ιστορίες του τόπου γίνονται με έναν τρόπο μέρος της έρευνας. Μέσα από συζητήσεις, μαρτυρίες, επισκέψεις και την επαφή με τα ίχνη του παρελθόντος, ανακαλύπτουμε κάθε φορά διαφορετικές πλευρές ενός τόπου. Και υπάρχει μια πολύ όμορφη ανταλλαγή: εμείς πηγαίνουμε με τα εργαλεία της ιστορικής έρευνας, αλλά οι άνθρωποι του τόπου μας προσφέρουν τη γνώση, τις μνήμες και τις δικές τους οπτικές. Έτσι, στο τέλος, δεν είναι μόνο ότι εμείς γνωρίζουμε καλύτερα τον τόπο· αισθανόμαστε ότι έχουμε αφήσει κι εμείς κάτι πίσω μας, έναν τρόπο ίσως να ξαναδούν οι ίδιοι οι κάτοικοι τον τόπο και την ιστορία του».

Ποια είναι τα κριτήρια επιλογής κάθε περιοχής;

Κ.Π: «Δεν υπάρχει ένα αυστηρό «κριτήριο επιλογής». Περισσότερο μας ενδιαφέρει κάθε φορά ένας τόπος να μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από την τοπική ιστορία. Μας ενδιαφέρει η ιστορικότητα και η ιδιαιτερότητα του τόπου, ο πλούτος των πηγών και των τεκμηρίων του. Παίζει επίσης ρόλο η συνεργασία με τους τοπικούς φορείς και κυρίως η διάθεση της ίδιας της τοπικής κοινωνίας να συμμετάσχει. Δεν αναζητούμε, δηλαδή, απαραίτητα έναν «διάσημο» ή έναν «πλούσιο» ιστορικά τόπο· μας ενδιαφέρει ένας τόπος που έχει ανθρώπους πρόθυμους  να αναζητήσουν μαζί μας την ιστορία τους».

Μιλήστε μας για  τη σημασία της τοπικής ιστορίας στην ανάπτυξη κάθε περιοχής καθώς και για τον ρόλο και τη συμβολή της στη μεγάλη ιστορία της χώρας  και ειδικά σε τομείς, όπως η κοινωνική και οικονομική ιστορία.

Κ.Π «Η τοπική ιστορία είναι το σημείο όπου η «μεγάλη» ιστορία αποκτά πρόσωπο και καθημερινότητα. Μέσα από έναν τόπο μπορούμε να δούμε πώς μεγάλες πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές επηρέασαν πραγματικά τη ζωή των ανθρώπων: τι δουλειές έκαναν, πώς μετακινούνταν, τι παρήγαν, πώς οργανώνονταν στις κοινότητές τους, γιατί έφευγαν ή γιατί επέστρεφαν. Και αντίστροφα, αν δεν γνωρίζουμε αυτές τις μικρές ιστορίες, η συνολική εικόνα της ιστορίας της χώρας μας μένει συχνά ελλιπής. Η τοπική ιστορία έχει επομένως και μια πολύ σημαντική αναπτυξιακή διάσταση, γιατί βοηθά μια κοινωνία να γνωρίσει καλύτερα την ταυτότητα, τους πόρους και τις δυνατότητες του τόπου της και να σχεδιάσει το μέλλον της έχοντας επίγνωση του παρελθόντος της. Ένα παλιό εργαστήριο, ένα μονοπάτι, μια ασπόμαυρη φωτογραφία, ένα προικοσύμφωνο ή μια αγροτική καλλιέργεια μπορεί να μας πουν τελικά πολύ περισσότερα για την κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ελλάδας απ’ όσα φανταζόμαστε. Γι’ αυτό και για εμάς η τοπική ιστορία δεν είναι μια ιστορία «στα μικρά»· είναι ένας διαφορετικός τρόπος να διαβάσουμε τη μεγάλη ιστορία».

Παρουσιάστε μας σύντομα το Ινστιτούτο Τοπικής Ιστορίας, πότε και από ποιους δημιουργήθηκε, με ποιο στόχο και ενδεικτικά δράσεις που έχει αναλάβει και πρόκειται επίσης, να αναπτύξει στο άμεσο μέλλον.

Κ.Π: Το Ινστιτούτο Τοπικής Ιστορίας ιδρύθηκε το 2000, από μια ομάδα νέων ερευνητών που είχαν ήδη συναντηθεί μέσα από την έρευνα του τοπίου και μοιράζονταν την ίδια επιθυμία: να μελετήσουν την ιστορία των τόπων με επιστημονικό τρόπο, αλλά ταυτόχρονα να ανοίξουν την έρευνα στην κοινωνία και να εμπλέξουν σε αυτήν τους ίδιους τους ανθρώπους των τόπων. Από τότε έχουμε πραγματοποιήσει διεπιστημονικές, επιτόπιες έρευνες, έχουμε καταγράψει και διασώσει υλικό, έχουμε εκδώσει βιβλία τοπικής ιστορίας, έχουμε οργανώσει θερινά σχολεία, εκπαιδευτικά προγράμματα, διαλέξεις και ημερίδες, πάντα σε συνεργασία και με τοπικούς φορείς. Και αυτό που θέλουμε να κάνουμε τα επόμενα χρόνια είναι να συνεχίσουμε στην ίδια κατεύθυνση, αξιοποιώντας και τις νέες δυνατότητες της έρευνας και της τεχνολογίας, αλλά κυρίως να φέρουμε ακόμη περισσότερους ανθρώπους κοντά στην τοπική ιστορία. Γιατί, τελικά, ο στόχος μας δεν είναι απλώς να συγκεντρώνουμε πληροφορίες για το παρελθόν. Θέλουμε- να δημιουργούμε τις προϋποθέσεις ώστε οι ίδιοι οι τόποι μέσω των ανθρώπων τους να ανακαλύπτουν, να κατανοούν και να αφηγούνται την ιστορία τους.

Info

Και φέτος στο πλαίσιο της δράσης το Ινστιτούτο Τοπικής Ιστορίας πραγματοποιεί την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου, στην Αγορά Αργύρη στην Πάτρα,  την κεντρική εκδήλωση με τίτλο «Ιστορίες από τα βουνά», σε συνδιοργάνωση με την Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας και τις εκδόσεις ΠΑΝΑΧΑΪΑ. 

Θα μιλήσουν :

Παναγιώτα Κουτσούκου (αρχιτέκτων μηχανικός, πρόεδρος Οικομουσείου Ζαγορίου)

Ιωάννης Παπαδάτος (αρχαιολόγος, καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών)

Χαρά Σκυλοδήμου (γεωλόγος, διδάσκουσα Πανεπιστημίου Πατρών)

Χρήστος Χρυσανθόπουλος (ιστορικός, ειδικός επιστήμονας στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών) 

 Τέσσερις επιστήμονες από διαφορετικά πεδία, που έχουν εργαστεί και έχουν μελετήσει ορεινά περιβάλλοντα της Ελλάδας θα προσεγγίσουν κρίσιμα ερωτήματα γύρω από το πώς η επιστημονική έρευνα πεδίου μεταφράζεται σε αφήγηση που μπορεί να πάρει τη μορφή βιβλίου Τοπικής Ιστορίας και να απευθυνθεί σε όλους.