Πώς ιδρύθηκε το Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η επιστήθια φιλία του μεγάλου ευεργέτη Ιωάννη Δομπόλη με τον Ι. Καποδίστρια που είχαν αμοιβαίο  πάθος  για την παιδεία δημιούργησε το Παν/μιο ΑΘΗΝΩΝ

 Όπως είναι γνωστό, ο Ιωάννης Καποδίστριας διορίστηκε/εκλέχθηκε πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας στις 14 Απριλίου 1827 από την Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας. Από πού να αρχίσει και πού να τελειώσει ο εκ του Ομηρικού νησιού των μυθικών Φαιάκων και του Αιόλου. Ο μεγάλος οραματιστής του, έπρεπε να αρχίσει από το μηδέν και χωρίς να χάσει χρόνο. Η ανθρωπιστική και η αισθητική του ταλάντωση χωρίς περιττές εκκρεμοειδείς κινήσεις στράφηκε κατ’ευθείαν στα παιδιά και ιδιαίτερα στα ορφανά  του αγώνα,που η ζωή τους είχε γυρίσει την πλάτη, από νωρίς τους είχε στερήσει κάθε όνειρο και κάθε ελπίδα, η ανέχεια και η μοναξιά. Κατά τον οξυδερκή και φωτεινό αυτόν άνθρωπο  χρειαζόταν να ανάψει επειγόντως  ένα φως για τα ορφανά. Έτσι ιδρύθηκε  το Ορφανοτροφείο της Αίγινας το 1828 και χτίστηκε μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο. Η δημιουργία του ήταν μια από τις πιο εμβληματικές πράξεις του πρώτου Κυβερνήτη: ένα ίδρυμα που θα στέγαζε, θα τάιζε και θα εκπαίδευε σε γράμματα και τέχνες τα ορφανά του Αγώνα. Εδώ βρήκαν θαλπωρή, φροντίδα και παιδεία για αρκετά χρόνια 500-600 και ενίοτε περισσότερα ορφανά, που δεν είχαν στον Ήλιο μοίρα και μερίδιο από τη φέτα της ζωής.Άναψε τον ήλιο μέσα τους, πλημμύρισε ονειροφώς, πυρώθηκε και φωτίστηκε από λιακάδα  η ψυχή τους.Το μεγάλο πρόβλημα για παροχή εκπαίδευσης ήταν ότι λόγω της μακροχρόνιας σκλαβιάς δεν υπήρχαν δάσκαλοι. Ο διορατικός κυβερνήτης που πίστευε ότι χωρίς μόρφωση δεν μπορεί να στεριώσει κράτος, κατέφυγε στη δοκιμασμένη από τη Γαλλία μέθοδο του αλληλοδιδακτικού σχολείου. Η μάθηση γίνεται μέσα από διαδραστική συμμετοχή, συλλογικότητα και είναι πολυπαλμική. Οι μαθητές ανωτέρων τάξεων με καλύτερο επίπεδο μάθησης παρέδιδαν, με την καθοδήγηση εκπαιδευμένου προσώπου, μαθήματα σε μαθητές κατωτέρων τάξεων με πολλαπλά οφέλη για όλους όπως, αλληλοσεβασμός, πειθαρχία, συνεργασία,άμιλλα μάθησης ή και συνεχόμενης αυτοβελτίωσης. Ας αναλογισθούμε την τραγική αντίθεση των σημερινών «σύγχρονων» σχολείων με ιδεολογικά προκατειλημμένους αλλοπαρμένους ή ακόμη και χωρίς πτυχίο υπουργούς παιδείας! Πόσο θα αντέχουμε εμείς οι  «οπισθοδρομικοί» μαθητές του1950, την απειθαρχία, την ομαδική ασεβασιά, τη συντονισμένη αδιαφορία. ΤΟ  «ΠΥΞ και ΛΑΞ»(μπουνιές και κλωτσές), τα μαλλιοτραβήγματα, τα αλληλομαχαιρώματα , την ψηφιακή μοναξιά, τη συναισθηματική ταρίχευση και ακαμψία, την φόρτιση ψυχής ,το φόρτωμα με το ασήκωτο βάρος της καθολικής απαξίωσης και την εξώθηση « άχρι θανάτου» των καθηγητών, σαν βέβηλο αντί-δωρο της προσπάθειας και της προσφοράς τους!

Ας παρακαλούμε τον Θεό να μην έλθουν και χειρότερα, γιατί στον ορίζοντα επικειμένων εκλογών,μεγάλος συνωστισμός εθνοσωτήρων και θαυματοποιών περιμένει να καρπωθεί την ευεπίφορη ευπιστία ή αφέλειά μας. Να σημειώσουμε ότι όταν το ορφανοτροφείο άδειασε από παιδικές ψυχές το 1880, μετατράπηκε σε φυλακές για ποινικούς και πολιτικούς κρατούμενους για αρκετό διάστημα και έκλεισαν οριστικά το 1895 . Έκτοτε λειτούργησε περιστασιακά σύμφωνα με τις ανάγκες του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, ως Εθνικό τυπογραφείο ,Εθνική βιβλιοθήκη, ψυχιατρείο, λοιμοκαθαρτήριο, στέγαση προσφύγων κ.α. Άλλα σημαντικά έργα που κρίθηκαν απαραίτητα για την σύσταση ενός πρότυπου κράτους όπως είχε κάνει στην Ελβετία, ήταν η ίδρυση νομισματοκοπείου(αντικατέστησε τα Τούρκικα γρόσια με τον φοίνικα),ίδρυση Εθνικής τράπεζας, Γεωργικής σχολής στην Τύρινθα(,Όλα με χορηγίες φίλων του που επένδυαν στο ήθος και την ανιδιοτέλειά του), Στρατιωτικής σχολής ευέλπιδων για αξιόμαχο τακτικό στρατό με αποτέλεσμα τη νικηφόρα έκβαση της τελευταίας μάχης του αγώνα στην Πέτρα Βοιωτίας1829) με επικεφαλής τον Δ. Υψηλαντη ,όπου αναγκάσθηκαν οι Οθωμανοί σε συνθηκολόγηση και παραχώρηση όλης της Στερεάς Ελλάδας. Ακόμη η μετατροπή του Τούρκικου τζαμιού σε Βουλευτικό που λειτούργησε το πρώτο Ελληνικό Κοινοβούλιο. Το μεγάλο άγχος του Κυβερνήτη της Ευθύνης ήταν η ΠΑΙΔΕΙΑ γιατί ήξερε ότι χωρίς μόρφωση δεν μπορείς να πετύχεις την ανόρθωση ενός ερειπωμένου κράτους. Γι’ αυτό και στην Αίγινα και στο Ναύπλιο, ίδρυσε όσα περισσότερα κρατικά σχολεία μπορούσε, δωρίζοντας ακόμη και το μισθό του. Αλλά ο ασίγαστος πόθος και ο μεγάλος καημός του ήταν η ίδρυση κρατικού πανεπιστημίου. Επειδή το νεοσύστατο κράτος δεν είχε τους απαιτούμενους πόρους,  ζήτησε από τους υποτιθέμενους φίλους μας Άγγλους ένα δάνειο .Αυτοί, ενώ στους προύχοντες  και στους υποτακτικούς κοτζαμπάσηδες έδιναν πρόθυμα και αφειδώς(αφού παρακρατούσαν προκαταβολικά τους τόκους ) επανατοκιζόμενα και πανωτοκιζόμενα δάνεια για να τους διχάσουν στη μοιρασιά κα να τους οδηγήσουν εκ του ασφαλούς σε καταστροφικούς εμφυλίους, στον Καποδίστρια αρνηθήκαν γιατί ήξεραν ότι θα τους ήταν δύσκολο να χειραγωγήσουν  έναν ηγέτη με ακέραιο ήθος και μορφωμένο λαό. Το  ίδιο αρνητικοί ήταν  και στη δανειοδότηση για την διάνοιξη του ισθμού της Κορίνθου την οποία έφερε εις πέρας ο επίσης ευπατρίδης εκ Ναυπλίου καταγόμενος(1832) Χαρίλαος Τρικούπης το 1893.(Μη αντέχοντας και αυτός την αχαριστία  για τον πολύ αγώνα και προσπάθειά του να οικοδομήσει σωστό και σύγχρονο κράτος, αυτοεξορίστηκε πικραμένος και απογοητευμένος λέγοντας ώστε : λοιπόν ανθ’ημών Γουλιμής.!)αυτοσρκαζόμενος με χαμόγελο ευγένειας που χαράζει και κόβει πιο βαθιά κι από την λεπίδα!

Τότε ο Καποδίστριας κατέφυγε στη Ρωσία Στον επιστήθιο φίλο του Ιωάννη Δομπόλη, ομογενή  καταγόμενο από την εύανδρο Ήπειρο ( Δεσποτικό-ΛΙγκιάδες Ιωαννίνων)  που γνωρίζονταν από το 1809 ,από τη θητεία ως υπουργός εξωτερικών της Ρωσικής αυτοκρατορίας. Ο Δομπόλης που έτρεφε μεγάλο σεβασμό και απόλυτη εμπιστοσύνη για το ήθος του Καποδίστρια είπε ότι για την πατρίδα και για σένα διαθέτω όχι μόνο όλη την περιουσία μου και το μόχθο μιας ζωής , αλλά και την ψυχή μου προκειμένου να αποκτήσει πανεπιστήμιο  η χώρα μας. Ο Καποδίστριας έμπλεος χαράς και θαυμασμού για τον ιεροφάντορα της γενναιόδωρης προσφοράς είπε στον Δομπόλη ότι το πανεπιστήμιο πρέπει να φέρει το όνομά σου, αφού προσφέρεις τόσα χρήματα. Εδώ αρχίζει μια ιερή τιτανομαχία σεμνότητας και ήθους μεταξύ των δύο ανδρών με την γενναιότητα και την αντρειοσύνη της σκέψης τους να κονταροχτυπιούνται με απίστευτο για τους σκυθρωπούς καιρούς μας ιερό μένος και ανθρωπιστικό πείσμα. Ο Δομπόλης λέει στον Κυβερνήτη  εσύ είχες το πάθος και την ιδέα για το πανεπιστήμιο και είναι εύλογο να φέρει το όνομά σου. Ο Καποδίστριας διαφώνησε καθέτως με αυτή την πρόταση, όπως αρνήθηκε  και την πρόταση των δημογερόντων της Πάτρας να ονομασθεί η πόλις Ιωαννούπολις, (επειδή είχε φροντίσει για το σχεδιασμό και τη ρυμοτομία της) το απέρριψε σεβόμενος την ιστορία της. Έτσι ο κυβερνήτης είπε στον Δομπόλη εσύ διαθέτεις το μόχθο σου και όλη την ψυχή σου για την πατρίδα και  η πατρίδα πρέπει να αναγνωρίσει και να τιμήσει αυτή γενναιόδωρη προσφορά σου. Ο σεμνός δωρεοδότης που έδινε και ενδιαφερόταν για την παιδεία των παιδιών της Ελλάδας και όχι για  τη δική του προβολή, καμώθηκε σιωπηλά ότι υπαναχωρεί. Όταν το 1849  γύρισε στην Αγία Πετρούπολη, για λόγους υγείας, από την Ελλάδα που είχε έλθει μαζί με τον Καποδίστρια για να τον βοηθήσει να χτίσουν την ερειπωμένη από την Τουρκιά και τους απανωτούς εμφυλίους Ελλάδα των ονείρων τους ,το πρώτο που έκανε ήταν να συντάξει τη διαθήκη δωρεάς με την οποία άφηνε όλη την περιουσία του για να ιδρυθεί πανεπιστήμιο στην Αθήνα με την απαραίτητη προϋπόθεση ότι θα ονομάζεται Καποδιστριακό. Προέβλεπε μάλιστα να κτισθεί εσωτερικά και  μικρό εκκλησάκι για να εκκλησιάζονται οι διδάσκοντες και οι φοιτητές. Η πείρα και η σοφία αυτού του σπάνιου και  ένθεου ανθρώπου τον είχε διδάξει ότι μόνο οι αυτολουζόμενοι εγωπαθείς και οι αλαζόνες(με ανήκεστο Ναρκισσισμό) δεν βάζουν  καμία άλλη δύναμη πάνω από τον εαυτό τους ,  δεν έχουν θέα Θεού, δε βλέπουν και δεν έχουν θέαση στους συνανθρώπους τους , δεν μπορούν να δημιουργήσουν, να προσφέρουν, αλλά μπορεί να γίνουν δυνητικά επιζήμιοι έως και επικίνδυνοι! Αιώνες πριν ο Πλάτωνας με την πλατιά του σκέψη είχε επισημάνει με τον δικό του φιλοσοφικό και αιχμηρό Λόγο: «πάσα επιστήμη χωρίζομένη Αρετής, πανουργία και ου σοφία φαίνεται»Ουσιαστικα προειδοποιούσε: Φυλαχτείτε από τη γνώση που δεν πάει αντάμα και ζευγαρωτά με το ήθος. Μπορεί να μη σας βγάλει πουθενά ή και να σας οδηγήσει στην καταστροφή!

.Οι ιεροφάντορες της προσφοράς ήταν διαχρονικά τα «διαδοχικά θαύματα» ,όπως έλεγε ο ψηλορείτης της Κρήτης και ο κορυφαίος του λόγου Ν.Καζαντζάκης που έσωσαν ,  βοήθησαν την Ελλάδα και την κράτησαν όρθια, παρά τις ερισιολογίες και τις δολοφονίες μικρόψυχων ανοΪκών και με λασπερή σκέψη κοτζαμπάσηδων. Έτσι, σε εφαρμογή του απαράβατου όρου της διαθήκης του Ι. Δομπόλη  το Οθώνειο  (απο το 1837)παν/μιο Αθηνών από το 1932 μετονομάζεται σε ΕΚΠΑ (ΕΘΝΙΚΌ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ). Είναι σχεδόν βέβαιο ότι πολλοί από τους χιλιάδες πτυχιούχους που περνοδιαβήκαν την πόρτα αυτού του ιερού ναού της γνώσης( ακόμη διδάσκοντες και διδασκόμενοι ) δεν έχουν ακούσει ή γνωρίζουν κάτι για αυτόν το μεγάλο Έλληνα ευεργέτη, όπως ομολογώ και εγώ ότι μέχρι το 1979 που αξιώθηκα να αναγορευθώ διδάκτωρ με άριστα αυτής της πνευματικής τριλογίας (Πανεπιστήμιο ,Ακαδημία Αθηνών, Εθνική βιβλιοθήκη).

Παρά την σεμνότητα  και την επιθυμία του Ι. Δομπόλη να παραμένει στη σιωπηλή σκιά με συστολή ταπεινοφροσύνης, μετά την εκδημία του, ο δήμος Ιωαννιτών σαν ελαχίστη ευγνωμοσύνη για τις προσφορές ,του ονόμασε μια λεωφόρο σε οδό   ευεργέτη Ι. Δομπόλη, που διασχίζει κοινωφελή κτίρια παροχής του και καταλήγει στο πανεπιστήμιο. Το οξύμωρο είναι ότι παράλληλα σε αυτήν την λεωφόρο υπάρχει και οδός αφιερωμένη στον αμφιλεγόμενο αντάρτη Άρη Βελουχιώτη, ο οποίος όπως είναι γνωστό πολέμησε με όπλα, κρεούργησε και πάτησε πάνω σε χλωρά κορμιά -κουφάρια στυγνής απάνθρωπης βίας, προκειμένου να επιβάλλειι έναντι πάσης θυσίας την ουτοπική ιδεολογία του περί σοσιαλιστικού παράδεισου, ενώ σε αντίθεση ο γενναιόδωρος ευεργέτης στόχευε στη γνώση και ηθοπαιδεία χιλιάδων νέων παιδιών. Έκτος από το πανεπιστήμιο ο ταπεινός ευεργέτης τίμησε και την αξία της ανυστερόβουλης φιλίας και μας υπενθυμίζει διαχρονικά τον φίλο του Ι.Κ. έναν άνθρωπο με ήθος, υψηλό πνευματικό αιματοκρίτη και οψιδιανή ( κοφτερή ) σκέψη και κρίση που την αξιοσύνη του καρπώθηκαν, τίμησαν  και την αξιοποίησαν οι ξένοι ενώ οι νεοέλληνες τον σκότωσαν όχι μόνο με μια σφαίρα, αλλά και μια μαχαιριά , για να νοιώθουν σιγουριά ότι δεν θα χάσουν τη βολή τους,βάζοντας - όπως πάντα - ΄πάνω από το γενικό συμφέρον του συνόλου και όλου του έθνους  ,το δικό τους βόλεμα και ατομικό συμφέρον.!

Με άφορμή την πρόσφατη ταινία τουΓ. Σμαραγδή και 195 χρόνια μετά το αποτρόπαιο έγκλημα, μια καταιγίδα τύψεων μας βασανίζει ,όπως «την εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή».Καθολικό είναι και παντού αιωρείται το ερώτημα: ύστερης μεταμέλειας, αποτόκου τύψεων.Μήπως πρέπει να αγιοποιήσουμε αυτόν τον χαρισματικό οραματιστή, για να εξιλεωθούμε ,αφού δεν σκοτώσαμε μόνον  έναν άνθρωπο αλλά μαζί του και την Ελλάδα που ονειρευόταν!

Αλλά ας μην ματαιοπονούμε και ολολύζουμε(ουρλιάζουμε, θρηνούμε) ανώφελα.Ο Καποδίστριας είχε ένθεη αγιότητα,  ακολουθούσε μόνος του τη στράτα του Θεού,γι’αυτό ο Θεός άνοιξε το συρτάρι του και μας τον έστειλε στην κατάλληλη στιγμή. Αν θέλουμε να τον τιμήσουμε, δεν έχουμε παρά να προσπαθήσουμε να κάνουμε ένα κράτος εύνομο και σύγχρονο όπως το οραματιζόταν αυτός.Αυτό θα είναι η μόνη δικαίωσή του, η ανεκτίμητη και η καλύτερη παρακαταθήκη για τους επερχόμενους.

Συμπερασματικά, ο  πυρσός του Πα/μίου Αθηνών άναψε από τη φλόγα δυο φωτεινών και ανιδιοτελών  ανδρών με ανδρειωμένο λογισμό και πυρωμένο «ως πυρούτε σίδηρος», πάθος για την παιδεία, για διαχρονική φεγγοβολή και ανταύγεια όπως η αρχαία ελληνική διανόηση.

Επειδή η άκρα ταπεινότητα αυτού του σημαντικού Έλληνα, του μεγαλύτερου εθνοευεργέτη του 19ου αιώνα δεν μας άφησε περιθώρια  να γνωρίζουμε κάτι ή τουλάχιστον  ελάχιστα για την ευρυχωρία της σκέψης του, αφού έδινε προτεραιότητα στα έργα που μιλούσαν με στεντόρια φωνή από τα περιττά λόγια της έρπουσας υποκρισίας που φιδοσέρνεται σήμερα παντού και ολόγυρά μας !Λίγο φως στην εργοβιογραφία του,θα ήταν απαραίτητο  όχι για τον ίδιο ,αλλά για μας.

Ο ΙΩΑΝΝΗΣ Αντων.ΔΟΜΠΟΛΗΣ(1769-1850) παιδί μεταναστών από την  άγονη  , αλλά γόνιμη των προφορών Ήπειρο,γεννήθηκε στην Αγία Πετρούπολη (Λένινγκραντ).Με το ελληνικό δαιμόνιο(θεϊκή δύναμη), σκληρή δουλειά και τον τίμιο μόχθο του πρόκοψε και έγινε πάμπλουτος Το εκπληκτικό είναι ότι αν και χρόνια ζούσε χιλιάδες χιλ. μακριά από την αγαπημένη του πατρίδα του,  το άλγος του νόστου και της έγνοιας του για την Ελλάδα  με την παγκόσμιας ακτινοβολίας αρχαιοελληνική διανόηση  ήταν αστείρευτο. Δε σαγηνεύτηκε από τις σειρήνες και δε δελεάστηκε από τις έωλες υποσχέσεις του σοσιαλιστικού ευδαιμονισμού των ημετέρων,αλλά παρέμενε σφικτά γαντζωμένος στο λιανό κατάρτι της αχαμνής ψωροκώσταινας. Η ψυχή του αετοφτερούγιζε στο απέραντο γαλάζιο της θαλασσοφίλητης χώρας του. Το ιεροπέταγμα  της σκέψης μόνο στην γαλάζια απλάδα του καταγάλανου και αστροπασπαλις,μένου ουρανού της κούρνιαζε.’Ετσι, όταν ο άκριτος φίλος του Ι. Καποδίστριας τον κάλεσε για να χτίσουν μαζί την καθημαγμένηΕλλάδα και να ανάψουν το φως που είχε φωτίσει σύμπασα την Ανθρωπότητα. Κατέφθασε πρώτος, διαθέτοντας όλο το καζάντι και το μόχθο όλης της ζωής του.Δεν ήταν δύσκολο να επισημάνουν ότι ο ακρογωνιαίος λίθος ( αγκωνάρι) ήταν η ΠΑΙΔΕΙΑ και η θεμέλιος ουσία για να αρμολοηθεί (αρμοδεθεί η οικοδομή τη μάθησης ήταν το Παν/μιο.Αλλά ποιος θα βάλει τα χρήματα; Εγώ, απάντησε αυθόρμητα ο σεμνός και ανιδιοτελής Ηπειρώτης. Η Παιδεία και η γνώση ήταν όρκος και παραμένει στόχος και χρέος ζωής για μένα. Δεν θέλω κανένα αντίτιμο,κανένα μνημείο,κανένα μνημόσυνο,καμία αναφορά και ούτε ψίχαλο για αντί-δωρο.  Το μόνο που θέλω η γνώση να κρατάει παραμάσχαλα την ανθρωπιά και το ήθος, γιατί αλλιώς θα είναι άχρηστη έως και επικίνδυνη.

Έτσι στήθηκε το ΕΚΠΑ , Από το σπάνιο μέταλλο των δύο Γιάννηδων ( με δύοΝ) και με δυό θεϊκές αρετές με σπάνια για την εποχή μας υλικά ήθους και ταπεινότητας  ,αποτελούν το ανθεκτικό κράμα άλλης κοπής ανθρώπων που συνταιριαγμένο με άλλα κρείττονα χαρίσματά τους    γίνεται μίγμα, μάγμα και νάμα για να μεταλάβουν γνώση και  ήθος όσοι θέλουν να λογίζονται ανθρώπινοι Άνθρωποι.

Ανδρέας Ι. Μητρόπουλος

Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών Επίτιμος Πρόεδρος  Ιατρικής Εταιρείας Δυτ.Ελλάδος-Πελοποννήσου