Γιατί λέγονται έτσι οι συνοικίες της Πάτρας; Τα ονόματα που κρύβουν αιώνες ιστορίας

Οι Πατρινοί προφέρουν καθημερινά τα ονόματά τους χωρίς, συνήθως, να σκέφτονται την ιστορία που κρύβεται πίσω τους. Κανονίζουν να συναντηθούν στα Ψηλαλώνια, ανεβαίνουν προς το Ζαβλάνι, περνούν από του Ταραμπούρα ή αναζητούν μια διεύθυνση στου Πράτσικα.

Κι όμως, τα ονόματα των συνοικιών της Πάτρας αποτελούν ένα δεύτερο, αθέατο αρχείο της πόλης. Διατηρούν μνήμες από τη Ρωμαϊκή και τη Βυζαντινή περίοδο, την Τουρκοκρατία, την ανάπτυξη του 19ου αιώνα και την άφιξη των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Σε αρκετές περιπτώσεις η προέλευση είναι σαφώς τεκμηριωμένη. Σε άλλες έχουν διασωθεί περισσότερες από μία εκδοχές. 

Το Ζαβλάνι και η οικογένεια που έμεινε στον χάρτη

Για την ονομασία Ζαβλάνι έχουν προταθεί διαφορετικές ερμηνείες. Μία τη συνδέει με παλαιότερη λέξη που σήμαινε τον πολυφαγά, ενώ άλλη υποστηρίζει ότι έχει σλαβική ρίζα και περιγράφει έναν χαμηλό τόπο.

Επικρατέστερη θεωρείται, ωστόσο, η ανθρωπωνυμική προέλευση: η περιοχή φαίνεται ότι οφείλει το όνομά της στην οικογένεια Ζαβλάνη, με ζακυνθινές ρίζες, η οποία είχε κτήματα εκεί. Η παρουσία του ονόματος δεν είναι πρόσφατη. Το 1703 καταγράφονται ιδιοκτησίες των εγγονών του Γεωργίου Ζαβλάνη, ενώ το 1814 γίνεται αναφορά σε κτήματα της Μονής Γηροκομείου «εις το σύνορον Ζαβλάνη». Για ένα διάστημα επιχειρήθηκε να επικρατήσει η ονομασία «Δεκάπολις», χωρίς όμως να εκτοπιστεί το παλιό όνομα.

Το Μπεγουλάκι που επισήμως έγινε «Μύλοι»

Το Μπεγουλάκι υπήρξε χωριστός οικισμός πριν ενσωματωθεί στην αναπτυσσόμενη Πάτρα. Η καθιερωμένη ερμηνεία συνδέει το όνομα με τον «Μπέη Ουλάκ», Τούρκο γαιοκτήμονα στον οποίο αποδίδεται η κατοχή της περιοχής κατά την Τουρκοκρατία.

Το 1960 το Δημοτικό Συμβούλιο Πατρέων αποφάσισε τη μετονομασία της περιοχής σε «Μύλοι», έπειτα από πρόταση του ιστορικού Κώστα Τριανταφύλλου. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία, οι μύλοι της περιοχής αναφέρονται ήδη σε παλαιότερες ιστορικές πηγές και λειτουργούσαν έως και μετά την Επανάσταση.

Η επίσημη ονομασία, όμως, δεν κατόρθωσε να νικήσει τη ζωντανή γλώσσα. Για τους Πατρινούς η περιοχή παρέμεινε Μπεγουλάκι, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της δύναμης που διαθέτει η προφορική παράδοση απέναντι στις διοικητικές αποφάσεις.

Του Ταραμπούρα πήρε το όνομα ενός καφετζή

Πίσω από την Ταραμπούρα βρίσκεται, σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, ένας συγκεκριμένος άνθρωπος. Ήταν ο Δημήτριος Αραβαντινός, ιδιοκτήτης κτημάτων στην περιοχή, ο οποίος διατηρούσε αρχικά χάνι και αργότερα καφενείο κοντά στο πέρασμα του Γλαύκου.

Το παρατσούκλι του ήταν «Ταραμπούρας». Με τον καιρό, το προσωνύμιο πέρασε από τον άνθρωπο στον τόπο και έγινε η ονομασία ολόκληρης της συνοικίας.

Πριν από την αστική ανάπτυξη, η περιοχή αποτελούνταν κυρίως από χωράφια που πλημμύριζαν από τον Γλαύκο. Βρισκόταν στα όρια των Ζαρουχλεΐκων με το Μπεγουλάκι, ενώ μετά την Επανάσταση αναφέρεται ότι λειτουργούσαν εκεί διόδια για όσους έμπαιναν ή έβγαιναν από την Πάτρα.

Βλατερό: Μνήμη από την πορφύρα του Βυζαντίου

Το Βλατερό, μία από τις παλαιότερες συνοικίες στα όρια της Άνω με την Κάτω Πόλη, έχει όνομα που οδηγεί πολύ βαθύτερα στον χρόνο.

Η ονομασία αποδίδεται στη λατινική λέξη «blattea», η οποία συνδέεται με την πορφύρα και το κόκκινο βαφικό υγρό που χρησιμοποιούνταν για πολύτιμα υφάσματα. Κατά τη Βυζαντινή περίοδο φέρεται να λειτουργούσαν στην περιοχή σχετικές βιοτεχνίες, συνδεδεμένες με την περίφημη αρχόντισσα Δανιηλίδα.

Πράτσικα: Από τις «Πόρτες» σε μια μεγάλη οικογένεια

Πριν γίνουν Πράτσικα, η περιοχή ήταν γνωστή ως «Πόρτες». Βρισκόταν στη νότια είσοδο της παλιάς πόλης και λειτουργούσε, κυριολεκτικά και μεταφορικά, ως η πόρτα της Πάτρας.

Γύρω στο 1800 εγκαταστάθηκε εκεί ο Σιδέρης Πράτσικας, προερχόμενος από τη Δρόβιανη της Ηπείρου, και απέκτησε μεγάλες εκτάσεις. Το 1850 οι ανιψιοί του έκτισαν τον ιδιωτικό ναό του Αγίου Ιωάννη Πράτσικα, ο οποίος σώζεται μέχρι σήμερα. Το επώνυμο της οικογένειας πέρασε σταδιακά στη συνοικία, η οποία στην καθημερινή ομιλία ακούγεται συχνά και ως «Μπράτσικα».

Γλαράκη: Το όνομα ενός νομάρχη και γαιοκτήμονα

Αντίστοιχη είναι η ιστορία της περιοχής Γλαράκη, στο τέρμα της οδού Γερμανού. Η ονομασία προέρχεται από τον Γεώργιο Γλαράκη, έπαρχο το 1832 και νομάρχη Αχαΐας και Ήλιδας από το 1833 έως το 1836.

Ο Γλαράκης κατείχε σημαντικές εκτάσεις στο σημείο και το όνομά του ταυτίστηκε τελικά με ολόκληρη την περιοχή. Είναι ένα ακόμη ίχνος της εποχής κατά την οποία οι μεγάλες ιδιοκτησίες και οι οικογένειες που τις κατείχαν λειτουργούσαν ως ανεπίσημοι γεωγραφικοί δείκτες.

Ταμπάχανα: Η γειτονιά των βυρσοδεψών

Τα Ταμπάχανα διατηρούν στο όνομά τους την επαγγελματική ταυτότητα της περιοχής. Η λέξη προέρχεται από το τουρκικό «tabakhane», δηλαδή το βυρσοδεψείο, τον χώρο επεξεργασίας των δερμάτων.

Όπως συνέβη σε πολλές οθωμανικές πόλεις, τα εργαστήρια ενός επαγγέλματος συγκεντρώνονταν στην ίδια ζώνη. Η δραστηριότητα έφυγε, αλλά το όνομα των τεχνιτών και των εργαστηρίων παρέμεινε.

Ψηλαλώνια, Γούβα και Σύνορα: Όταν μιλά το έδαφος

Δεν χρειάζονται όλα τα τοπωνύμια ιδιοκτήτες και επίσημες αποφάσεις. Μερικά γεννήθηκαν από τον απλούστερο χάρτη που είχαν στη διάθεσή τους οι κάτοικοι: την ίδια τη μορφολογία του εδάφους.

Τα Ψηλαλώνια -η Πλατεία Υψηλών Αλωνίων στην επίσημη ονομασία της- παραπέμπουν στα αλώνια που βρίσκονταν σε υπερυψωμένο σημείο πάνω από την παλιά Κάτω Πόλη. Η Γούβα περιγράφει εύγλωττα μια χαμηλότερη, κοίλη περιοχή.

Τα Σύνορα, από την άλλη, βρίσκονταν για πολλά χρόνια στην περιφέρεια του συνεκτικού πολεοδομικού ιστού. Το όνομα αποτύπωνε τα όρια της πόλης όπως τα αντιλαμβάνονταν οι κάτοικοί της, προτού η Πάτρα επεκταθεί και τα ξεπεράσει.

Μαρκάτο: Η αγορά της παλιάς Πάτρας

Το Μαρκάτο διασώζει την εμπορική λειτουργία της περιοχής. Η ονομασία συνδέεται με το ιταλικό «mercato», δηλαδή αγορά. Η λέξη παραπέμπει στην έντονη ενετική και ιταλική επίδραση που άφησαν στην Πάτρα οι αλλεπάλληλες ιστορικές περίοδοι και οι εμπορικές σχέσεις του λιμανιού.

Ήταν ο τόπος της συναλλαγής, των μικρών καταστημάτων και της καθημερινής κίνησης. Η αγορά άλλαξε μορφή, το ιταλικό όνομα όμως επιβίωσε στην πατρινή τοπογραφία.

Τσιβδί: Μια παλιά ονομασία με δύσκολη κληρονομιά

Το Τσιβδί είναι από τα αρχαιότερα και πιο σύνθετα πατρινά τοπωνύμια. Χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές εποχές για περιοχή κοντά στο παλιό λιμάνι, η οποία πριν από την Επανάσταση περιλάμβανε και την εβραϊκή συνοικία της πόλης.

Μία παραδοσιακή ερμηνεία συνδέει το όνομα με τη λέξη «κίβδηλοι». Η εξήγηση αυτή συνοδεύεται από αρνητικό στερεότυπο σε βάρος των Εβραίων εμπόρων και δεν πρέπει να αναπαράγεται ως ουδέτερο ιστορικό γεγονός. Αποτυπώνει περισσότερο τις προκαταλήψεις της εποχής κατά την οποία δημιουργήθηκε ή καταγράφηκε η αφήγηση παρά μια ασφαλή γλωσσολογική ετυμολογία.

Προσφυγικά: Η ιστορία του 20ού αιώνα

Τα Προσφυγικά δεν χρειάζονται ετυμολογική αποκρυπτογράφηση. Δημιουργήθηκαν για να στεγάσουν πληθυσμούς που έφθασαν στην Πάτρα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Το όνομα διατήρησε την κοινή εμπειρία των ανθρώπων που έχασαν την πατρίδα τους και δημιούργησαν μια καινούργια γειτονιά.

Οι άγιοι που έγιναν σημεία προσανατολισμού

Αγία Σοφία, Αγία Τριάδα, Άγιος Αλέξιος, Άγιος Διονύσιος, Άγιος Ανδρέας, πολλοί πατρινοί συνοικισμοί πήραν την ονομασία τους από τον ναό που κυριαρχούσε στην περιοχή.

Πριν από τις ψηφιακές διευθύνσεις και τους λεπτομερείς χάρτες, ένας ναός ήταν ορατό και αναγνωρίσιμο σημείο αναφοράς. Γύρω του αναπτύσσονταν σπίτια, καταστήματα και κοινωνικές σχέσεις. Το όνομα του αγίου κατέληγε έτσι να δηλώνει όχι μόνο την εκκλησία, αλλά ολόκληρη τη γειτονιά.

Ένας χάρτης φτιαγμένος από ανθρώπους

Τα ονόματα των συνοικιών της Πάτρας δεν σχεδιάστηκαν όλα σε κάποιο δημοτικό γραφείο. Τα περισσότερα γεννήθηκαν αργά, από τη χρήση. Ένας γαιοκτήμονας, ένας καφετζής με χαρακτηριστικό παρατσούκλι, ένας ναός, μια αγορά, τα εργαστήρια των τεχνιτών ή μια ομάδα ξεριζωμένων ανθρώπων αρκούσαν για να «βαφτίσουν» έναν τόπο.

Η πόλη μεγάλωσε, χωριά απορροφήθηκαν, χωράφια οικοδομήθηκαν και παλιές διοικητικές ονομασίες ξεχάστηκαν. Οι λέξεις, όμως, αποδείχθηκαν ανθεκτικότερες από τα όρια.

Κάθε φορά που ένας Πατρινός λέει «πάω Ζαβλάνι», «μένω στου Πράτσικα» ή «θα συναντηθούμε στα Ψηλαλώνια», επαναλαμβάνει ένα μικρό απόσπασμα της ιστορίας της πόλης.

* Βασικές πηγές διασταύρωσης: το «Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών» του Κώστα Ν. Τριανταφύλλου και το έργο «Πάτρα, ονομάτων επίσκεψις»