Η τυραννία των επιγόνων

Η απόφαση του γιου του Μάνου Χατζιδάκι να απαγορεύσει τη μετάδοση των τραγουδιών του πατέρα του επανάφερε στο προσκήνιο ένα ζήτημα που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια μιας πνευματικής διαφοράς.

Η ματαίωση της παγκόσμιας περιοδείας της Νατάσσας Μποφίλιου και του Γιάννη Χαρούλη, καθώς και η επιλογή του Μανώλη Μητσιά να απαγγείλει αντί να τραγουδήσει τους στίχους του Νίκου Γκάτσου, προκειμένου να αποφύγει ενδεχόμενες νομικές εμπλοκές, ανέδειξαν το εύρος των συνεπειών που μπορεί να έχει η άσκηση των συγγενικών και περιουσιακών δικαιωμάτων.

Αναμφίβολα, το ισχύον νομικό πλαίσιο αναγνωρίζει στους κληρονόμους το δικαίωμα προστασίας του έργου ενός δημιουργού. Η πρόβλεψη αυτή υπηρετεί θεμιτούς σκοπούς, όπως η διαφύλαξη της ακεραιότητας του έργου και η αποτροπή της καταχρηστικής εκμετάλλευσής του. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι εάν η αυστηρή άσκηση αυτών των δικαιωμάτων μπορεί να οδηγήσει στην αποστέρηση της κοινωνίας από έργα που έχουν πλέον αποκτήσει διαστάσεις συλλογικής πολιτιστικής αναφοράς.

Το ζήτημα δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά. Η Μυρσίνη Λοΐζου είχε στο παρελθόν απαγορεύσει τη χρήση του «Καλημέρα Ήλιε» σε συγκεντρώσεις του ΠΑΣΟΚ, προκαλώντας δημόσια αντιπαράθεση γύρω από τα όρια της διαχείρισης μιας πολιτιστικής παρακαταθήκης. Αντίστοιχα ερωτήματα θα ανακύψουν εάν αύριο ο Ηλίας Ανδριόπουλος αποφάσιζε να απαγορεύσει την ερμηνεία του «Θα σε ξανάβρω στους μπαξέδες» ή εάν η Άννα Μπιθικώτση, η Μαργαρίτα Θεοδωράκη ή η Ναταλί Ρασούλη ακολουθούσαν ανάλογη πρακτική απέναντι στο έργο των γονιών τους.

Τα μισά ελληνικά κόμματα θα αδυνατούν να διοργανώσουν ευπρεπώς τις επερχόμενες προεκλογικές τους συγκεντρώσεις!

Φυσικά δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως στις συμπληγάδες της πνευματικής ιδιοκτησίας, «σκοντάφτει» η έκδοση των τραγουδιών του Άκη Πάνου που γράφτηκαν στην φυλακή. Μια περίπτωση που τα ανθρώπινα πάθη συνυπάρχουν με τα νομικά εδάφια..

Η ίδια προβληματική αναπτύσσεται, με διαφορετικούς όρους, και στο πεδίο της πολιτικής. Η συζήτηση για την πολιτική κληρονομιά του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ανδρέα Παπανδρέου παραμένει διαρκώς παρούσα στο εσωτερικό των παρατάξεων που εκείνοι ίδρυσαν, αποδεικνύοντας ότι η ιστορική μνήμη δεν αποτελεί ιδιωτική υπόθεση, αλλά συλλογικό σημείο αναφοράς.

Η μνήμη διαμορφώνει συμπεριφορές, αξίες και αξιολογικές κρίσεις. Όταν, όμως, το έργο και η προσφορά μιας προσωπικότητας έχουν υπερβεί τα όρια της εποχής τους και έχουν ενσωματωθεί στη συλλογική συνείδηση, μπορεί η πρόσβαση σε αυτή την κληρονομιά να εξαρτάται αποκλειστικά από τη βούληση των επιγόνων;

Ο νόμος ορθώς προστατεύει τους κληρονόμους. Ο πολιτισμός, όμως, δεν μπορεί να καταλήγει όμηρος των επιγόνων. Από τη στιγμή που ένα έργο γίνεται συστατικό στοιχείο της συλλογικής μνήμης, παύει να αποτελεί αποκλειστικά οικογενειακή υπόθεση και μετατρέπεται σε υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας.

 Ο Διονύσης Γ. Γράψας είναι ιστορικός.