Με αφορμή τον Μητσιά: Ποιος «κατέχει» τελικά τον Χατζιδάκι;- Πού τελειώνουν τα δικαιώματα του κληρονόμου και πού αρχίζει η πολιτιστική κληρονομιά;

Αφορμή για αυτό το σχόλιο, στάθηκε η στάση του Μανώλη Μητσιά. Μη μπορώντας να ερμηνεύσει τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι «Ο Γιάννης ο φονιάς», τραγούδι που ερμηνεύει επί 50 έτη, επέλεξε να ανέβει στη σκηνή και να απαγγείλει μόνο τους στίχους του.

Μια σιωπηλή αλλά ιδιαίτερα "ηχηρή" διαμαρτυρία στην απαγόρευση που επιβλήθηκε από τον υιό Χατζιδάκι (μια από τις πολλές που σηκώνουν πλέον περισσότερη σκόνη από όση το έργο του τεράστιου πατέρα του).

Το περιστατικό ανοίγει ξανά μια συζήτηση που ξεπερνά κατά πολύ μια μεμονωμένη συναυλία. Μπορεί ένας δημιουργός όπως ο Μάνος Χατζιδάκις ή ο Μίκης Θεοδωράκης να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ιδιωτική περιουσία; Ή μήπως το έργο τέτοιων προσωπικοτήτων αποτελεί πλέον κομμάτι της συλλογικής μας ταυτότητας;

Προφανώς τα πνευματικά δικαιώματα υπάρχουν για να προστατεύουν τους δημιουργούς και τους νόμιμους κληρονόμους τους. Πρόκειται για έναν θεσμό απαραίτητο σε κάθε ευνομούμενη πολιτεία. Ωστόσο, όταν μιλάμε για έργα που έχουν διαμορφώσει τη νεότερη ελληνική συνείδηση, το πράγμα αλλάζει, ή, μάλλον, θα έπρεπε να αλλάζει.

Ο Χατζιδάκις, όπως και ο Μίκης Θεοδωράκης δεν είναι απλά δυο πολύ μεγάλοι συνθέτες. Είναι μέρος της ιστορίας της χώρας. Τα τραγούδια τους «αιμοδότησαν» ιστορικές στιγμές, τραγουδήθηκαν από γενιές Ελλήνων, διδάσκονται στα σχολεία, απασχολούν μελετητές και αποτελούν βασικό «εξαγώγιμο» πολιτιστικό προϊόν. Είναι έργα που έχουν αποκτήσει διαχρονική κοινωνική και εθνική αξία.

Γι' αυτό και δημιουργείται εύλογα το ερώτημα: είναι «φυσιολογικό» να απαγορεύεται η ερμηνεία τους σε συναυλίες, ακόμη και από καταξιωμένους καλλιτέχνες; Είναι προς όφελος του ίδιου του έργου να απομακρύνεται από το κοινό που το κράτησε ζωντανό επί δεκαετίες;

Σε πολλές χώρες η Πολιτεία αναγνωρίζει ότι ορισμένα έργα ξεπερνούν τα στενά όρια της ιδιωτικής εκμετάλλευσης και αποτελούν στοιχείο της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Αυτό δεν σημαίνει κατάργηση των πνευματικών δικαιωμάτων ούτε απαλλοτρίωση της περιουσίας των κληρονόμων. Σημαίνει όμως ότι αναζητούνται θεσμικές λύσεις ώστε το έργο να παραμένει ζωντανό, προσβάσιμο και παρόν στη δημόσια ζωή, στην εκπαίδευση και στον πολιτισμό.

Η Ελλάδα, που καμαρώνει για τους μεγάλους δημιουργούς της, οφείλει να ανοίξει αυτή τη συζήτηση σοβαρά. Να εξετάσει αν απαιτούνται ειδικές ρυθμίσεις για δημιουργούς των οποίων το έργο έχει αποκτήσει εμβληματικό χαρακτήρα για τη χώρα, ώστε να διευκολύνονται εκπαιδευτικές, πολιτιστικές και μη κερδοσκοπικές χρήσεις, με σεβασμό τόσο στους δημιουργούς όσο και στα νόμιμα δικαιώματα των δικαιούχων.

Η αντίδραση του Μανώλη Μητσιά ήταν μια υπενθύμιση ότι ο πολιτισμός δεν είναι μόνο θέμα νόμων και συμβολαίων αλλά και υπόθεση συλλογικής μνήμης. Είναι εθνική κληρονομιά, ρυθμιστής της οποίας δεν είναι δυνατόν να είναι ένας κληρονόμος κινούμενος ανάλογα με τις διαθέσεις, τα προσωπικά του αφηγήματα και τον δικό του κύκλο.

Ένα έργο τέχνης μένει ζωντανό επειδή ακούγεται, τραγουδιέται, ερμηνεύεται και περνά από γενιά σε γενιά. Όσο περισσότερο περιορίζεται η παρουσία του στη δημόσια ζωή, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος να απομακρυνθεί από το κοινό και, τελικά, να οδηγηθεί στη λησμονιά μετατρεπόμενο από ένα  ζωντανό κομμάτι της συλλογικής μνήμης σε ένα "φάντασμα" κλεισμένο σε ένα συρτάρι δικαιωμάτων.