Η πρώτη Οικουμενική Κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Κανάρη

Τη διετία 1876-77 η κοινοβουλευτική ζωή της Ελλάδας ταλανιζόταν από κυβερνητικές αλλαγές εξαιτίας της έλλειψης απόλυτης πλειοψηφίας. Μέσα σε έξι μήνες (26.11.1876-26.5.1877) ο ελληνικός λαός γνώρισε πέντε βραχύβιες κυβερνήσεις.

Ειδικότερα, την κυβέρνηση του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου (15.10.1875-26.11.1876) διαδέχτηκε η κυβέρνηση του Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, η οποία διήρκεσε μόνο πέντε ημέρες (26.11 - 1.12.1876). Ακολούθησε αυτή του Κουμουνδούρου (1.12.1876-26.2.1877) και στη συνέχεια του Δεληγιώργη (26.2-19.5.1877). Η παραίτηση της κυβέρνησής του λόγω της ήττας του κατά την εκλογή του προέδρου της Βουλής (ο υποψήφιός του Δημ. Καλλιφρονάς πήρε στη δεύτερη ψηφοφορία 42 ψήφους έναντι των 71 του κουμουνδουρικού υποψηφίου, Ανδρέα Αυγερινού) οδήγησε για έβδομη φορά στην εξουσία τον Κουμουνδούρο (19.5-26.5.1877). Πέντε ημέρες αργότερα αυτός παραιτήθηκε μη έχοντας «την πληρέστατην εμπιστοσύνην της Βουλής».

Εν τω μεταξύ, ο ρωσοτουρκικός πόλεμος, ο τέταρτος μέσα στον 19ο αιώνα, που ξέσπασε στις 12 Απριλίου 1877, προμήνυε σημαντικές ανακατατάξεις στις χώρες των Βαλκανίων. Ο λαός της Αθήνας απογοητευμένος από τις εναλλαγές στην εξουσία των Κουμουνδούρου-Δεληγιώργη και θέλοντας να προλάβει τις εξελίξεις πήρε την τύχη του στα χέρια του. Την Κυριακή 22 Μαΐου 1877 «με την υποκίνηση των διαφόρων εθνικών εταιρειών και συλλόγων» δέκα χιλιάδες λαού συγκεντρώθηκαν στη θέση του αρχαίου σταδίου της Αθήνας (σημερινού Καλλιμάρμαρου) και έβγαλαν ψήφισμα με το οποίο απαίτησαν από τους πολιτικούς αρχηγούς Αλ. Κουμουνδούρο, Επαμ. Δεληγιώργη, Χαρ. Τρικούπη, Θρασ. Ζαΐμη να παραμερίσουν τις πολιτικές τους διαφορές και να σχηματίσουν «πανίσχυρον κυβέρνησιν», υπουργείο «οικουμενικόν», όπως το ονόμασε ο Ζαΐμης.

Ο λαός ήθελε τον αντιναύαρχο Κωνσταντίνο Κανάρη αρχηγό των αρχηγών. Πίστευε ότι μόνο αυτός μπορούσε να επιβληθεί σε όλα τα κόμματα. Ο μπουρλοτιέρης του 1821 κάτω από τη λαϊκή απαίτηση, αν και άρρωστος, ογδόντα επτά χρόνων πλέον, αποδέχτηκε την τιμητική πρόταση. Ήταν η πέμπτη θητεία στον πρωθυπουργικό θώκο του Κανάρη, που δεν καταγόταν από αρχοντική, πολιτική οικογένεια. Η ανάμειξή του στην πολιτική ζωή της χώρας διήρκεσε 33 χρόνια (1844-77) και τις περισσότερες φορές συνδέθηκε με την αντιμετώπιση των εθνικών κρίσεων. Οι προηγούμενες τέσσερεις αναρρήσεις του στην εξουσία ήταν τα χρονικά διαστήματα:

16.2-30.3.1844, 15.10.1848-12.12.1849, 5.3-16.4.1864, 26.7.1864-2.3.1865.

Στις 26 Μαΐου 1877 ορκίστηκε η πρώτη Οικουμενική Κυβέρνηση στην Ελλάδα με πρόεδρο τον «άγιο» του Εικοσιένα, τον Ψαριανό Κανάρη. «Και εν μέσω μιας ατμόσφαιρας λαϊκής συγκινήσεως η κυβέρνησις προυχώρει εις το έργον της μετά εξαιρετικής συμπνοίας», γράφει ο Κυριακίδης.

Η επαναστατική κυβέρνηση, «Προσωρινή Κυβέρνησις της Ελλάδος», που ανέλαβε την εξουσία μετά την Έξωση του βασιλιά Όθωνα στις 11 Οκτωβρίου 1862, είναι η πρώτη κυβέρνηση συνεργασίας. «Η τοιαύτη κυβέρνησις δεν έλαβε το όνομα τότε [Οικουμενική]... Το όνομα τούτο εδόθη εις την δευτέραν κυβέρνησιν συνασπισμού γενομένην κατόπιν της εκφρασθείσης επιθυμίας του λαού κατά την 22αν Μαΐου 1877 δι’ ογκώδους συλλαλητηρίου εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω περί κοινοπραξίας των αρχηγών των κομμάτων», αναφέρεται στην εφημερίδα Εμπρός, στις 3 Δεκεμβρίου 1926. Την τριμελή επιτροπή που ανέλαβε το 1862 την εκτελεστική εξουσία αποτέλεσαν ο πρόεδρος Δημήτριος Βούλγαρης και τα μέλη Κωνσταντίνος Κανάρης και Μπενιζέλος Ρούφος.

Το 1877 η πρώτη Οικουμενική Κυβέρνηση στη χώρα καταρτίστηκε από τα εξής πρόσωπα: Κωνσταντίνος Κανάρης, πρόεδρος της κυβέρνησης (πρωθυπουργός) και υπουργός των Ναυτικών, Αλέξανδρος Κουμουνδούρος υπουργός των Εσωτερικών, Χαρίλαος Τρικούπης υπουργός των Εξωτερικών, Επαμεινώνδας Δεληγιώργης υπουργός των Οικονομικών, Θρασύβουλος Ζαΐμης υπουργός της Δικαιοσύνης, Θεόδωρος Δηληγιάννης υπουργός των Εκκλησιαστικών και της Παιδείας και ο αντισυνταγματάρχης Χαράλαμπος Ζυμβρακάκης υπουργός των Στρατιωτικών και από τις 7.9.1877 και υπουργός Ναυτικών.

Εκτός του Ζυμβρακάκη όλα τα υπόλοιπα μέλη της κυβέρνησης είχαν ήδη διατελέσει (Κανάρης, Κουμουνδούρος, Δεληγιώργης, Ζαΐμης, Τρικούπης) ή διετέλεσαν αργότερα (Δηληγιάννης) πρωθυπουργοί. Ήταν μια κυβέρνηση προσωπικοτήτων. Πόσα τρανά ονόματα κάτω από τις οδηγίες ενός αγράμματου ήρωα;

Ο έμπειρος πολιτικός Δημήτριος Βούλγαρης, ο αποκαλούμενος και «Τζουμπές», ο οποίος ήδη είχε γίνει οκτώ φορές πρωθυπουργός «διατελώντας υπό κατηγορία δεν προσελήφθη στην κυβέρνηση ως μη θεωρούμενος αρχηγός κόμματος». Αποκλεισμένος πολιτικά οδηγήθηκε σε πολιτικό θάνατο και επτά μήνες αργότερα σε φυσικό στις 29 Δεκεμβρίου 1877.

Σκοπός της Οικουμενικής Κυβέρνησης ήταν οι πολεμικές προετοιμασίες για εμπλοκή της χώρας στον πόλεμο εναντίον της Τουρκίας. «Κύρια επιδίωξη της ελληνικής διπλωματίας ήταν η σύναψη συμμαχιών για κοινή ενέργεια κατά της Τουρκίας και για διασφάλιση των θαλάσσιων συνόρων της από το τουρκικό ναυτικό ή από τυχόν συμμάχους της Τουρκίας» (Ιστορία του Ελληνικού Εθνους. Νεώτερος Ελληνισμός από 1833 ως 1881, τ. ΙΓ’, σ. 328).

Παρά τη θέληση του λαού η κυβέρνηση απέφυγε την άμεση εμπλοκή στον ρωσοτουρκικό πόλεμο. «Από την πρώτη στιγμή ακολούθησε την άποψη του Χαρίλαου Τρικούπη, που εξέφραζε τη θέληση της αγγλικής πολιτικής για ουδετερότητα της Ελλάδας στον πόλεμο ανάμεσα στους Ρώσους και τους Τούρκους. Η Αγγλία υποσχέθηκε τότε στην Ελλάδα εδαφικές παραχωρήσεις. Η ενέργεια αυτή της κυβέρνησης αποδείχθηκε λάθος, γιατί η συμμετοχή της Ελλάδας στο πλευρό της Ρωσίας την εποχή εκείνη θα της έδινε από τότε τη Θεσσαλία, την Ήπειρο και την Κρήτη. Όταν κατάλαβε η κυβέρνηση το λάθος της ήταν αργά, ο ρωσοτουρκικός πόλεμος τελείωσε με τη νίκη των ρωσικών όπλων. Στη συνθήκη του Βερολίνου (1878), η Ελλάδα πλήρωσε τον αγγλικό της σφουγγοκολαρισμό. Ο υπουργός των Εξωτερικών της Αγγλίας είπε στους Έλληνες αντιπροσώπους που έτρεξαν να πάρουν τα υποσχόμενα εδάφη.

“-Επιτέλους, δεν δικαιούσθε να λάβετε τίποτα, μια και δεν πήρατε μέρος στον πόλεμο”.

Η Αγγλία, όμως, για την ιστορία, “δαπάνες του ελληνισμού” πήρε την Κύπρο. Η Τουρκία την έδωσε στους Άγγλους για τη βοήθεια που της πρόσφεραν...» (Σκιαθάς Κ. Δ., τα ερωτικά του ’21. Κωνσταντίνος Κανάρης, προλεγόμενα Θ.Μ. Βερέμης, τ. Γ’, σσ. 105-106) Ο Άγγλος υπουργός των Εξωτερικών ήταν ο Edward Stanley, 15th Earl of Derby (1826-93), γνωστός ως Λόρδος Στάνλεϊ.

Σημαντική ενέργεια της Οικουμενικής Κυβέρνησης ήταν η ψήφιση τον Ιούνιο του 1877 του εκλογικού νόμου ΧΜΗ’(δημοσιεύτηκε στο φύλλο 393 της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως 17 Σεπτεμβρίου 1877). Ανάμεσα στα άλλα άρθρα του νόμου ψηφίστηκε το άρθρο 45 (65 ψήφοι υπέρ, 40 κατά, στο σύνολο των 190). Σύμφωνα με το άρθρο η ψηφοφορία για πρώτη φορά περιοριζόταν σε μια ημέρα, η οποία πάντοτε θα ήταν Κυριακή, με διάρκεια από την ανατολή μέχρι τη δύση του ηλίου.

Δύο μήνες μετά τη συγκρότηση της Οικουμενικής Κυβέρνησης επιδεινώθηκε η υγεία του Κανάρη. Οι γιατροί του σύστησαν να πάει για λουτρά. Όταν το ανήγγειλε στο υπουργικό συμβούλιο αμέσως άρχισαν μεταξύ των υπουργών διαφωνίες για το πρόσωπο που θα τον αντικαθιστούσε στην προεδρία της κυβέρνησης. Εκτιμώντας την κατάσταση ο ηρωικός ναύαρχος εγκατέλειψε τις όποιες σκέψεις για ταξίδι.

Την Παρασκευή 2 Σεπτεμβρίου 1877 και ώρα 23:45 ο τιμωρός του Καρά Αλή άφησε την τελευταία του πνοή στο μικρό «εξοχικό» του σπίτι στην οδό Κυψέλης 56, στην αγκαλιά της αγαπημένης του γυναίκας, Δέσποινας Μανιάτη.

Μετά τον θάνατό του σε μια περίοδο κρίσης για τα εθνικά πράγματα μπροστά στον κίνδυνο παραίτησης της Οικουμενικής Κυβέρνησης αναμείχθηκε ο βασιλιάς Όθων και συνεχίστηκε η συνεργασία των πολιτικών αρχηγών. Η κυβέρνηση τους χωρίς πρόεδρο παρέμεινε στην εξουσία μέχρι τις 11 Ιανουαρίου 1878, οπότε παραιτήθηκε και αντικαταστάθηκε από την κυβέρνηση του Κουμουνδούρου.

Στις ημέρες μας η επικαιροποίηση του ιστορικού παρελθόντος όχι μόνο συμβάλλει στην εκπαιδευτική αποστολή της Ιστορίας, αλλά και αποτελεί διδακτικό εργαλείο σε στιγμές εθνικής έντασης για τους διαχειριστές της εξουσίας. Η αλήθεια είναι ότι στην ελληνική πολιτική κουλτούρα δεν επιβραβεύονται οι κυβερνητικές συμμαχίες και συνεργασίες. Στην κυβερνητική ιστορία της χώρας από το 1822 μέχρι σήμερα καταγράφονται 200 και πλέον κυβερνήσεις (214;), από τις οποίες μόνο 16 (;) είναι κυβερνήσεις συνεργασίας και οικουμενικές, ένα ποσοστό μικρότερο του 10 (7,5;).

Με φόντο τις επικείμενες ελληνικές εκλογές, ελλείψει αυτοδυναμίας, η προσφυγή σε κυβερνήσεις συνεργασίας ίσως αποτελέσει «σωσίβιο» για «υγιή» κυβερνησιμότητα, απέναντι στα όποια εθνικο-πολιτικά διλήμματα ή αφηγήματα εφευρεθούν, με σκοπό να απροσανατολήσουν την ψήφο του λαού.

*Ο Κυριάκος Δ. Σκιαθάς, είναι εκπαιδευτικός αναλυτής-συγγραφέας.