Ντοκουμέντο: Κατασκευάζοντας το Παμπελοποννησιακό το 1981

Δυτική πλευρά εξωτερικών χώρων Εθνικού σταδίου Πατρών το parking σήμερα παράλληλα της Πατρών - Κλάους

Ολλανδικό άρωμα

Για το Εθνικό Στάδιο Πατρών που παραδόθηκε τον Σεπτέμβριο του 1981 μετά και από την ολοκλήρωση του ταρτάν, για πολλά χρόνια ψάχναμε φωτογραφικό υλικό από την κατασκευή του αλλά δεν διασώθηκε φωτογραφικό υλικό.

Πρόσφατα όμως, για τις υποχρεώσεις τους με την Εθνική Ελλάδος Ανδρών χάντμπολ και τον τελευταίο της αγώνα στο Ρότερνταμ (η Ελλάδα πήρε την νίκη και την πρόκριση για τα τελικά του παγκοσμίου πρωταθλήματος του 2027 στην Γερμανία) οι δύο τεχνικοί σύμβουλοι της Ο.Χ.Ε. Βάσω Βουκελάτου και Γιάννης Παπαγιαννόπουλος βρέθηκαν στην Ολλανδία και επισκέφτηκαν στο σπίτι του τον Ολλανδό φίλο τους, Ron Stoop στην Χάγη.

Εκεί οι δύο πατρινοί προπονητές ανακάλυψαν στα φωτογραφικά άλμπουμ του Ron Stoop σπάνιο υλικό που αφορά στην τοποθέτηση του ταρτάν στο τότε Εθνικό Στάδιο Πατρών.

Ποιος όμως είναι ο Ron Stoop και ποια η σχέση του με το Εθνικό Στάδιο Πατρών - νυν Παμπελοποννησιακό Στάδιο;

Το καλοκαίρι του 1981 πραγματοποιήθηκαν στο Στάδιο οι τελευταίες εργασίες που ήταν η τοποθέτηση του ταρτάν. Την εργασία είχε αναλάβει η αμερικάνικη εταιρεία Chevron, και έτσι βρέθηκαν στην Πάτρα ένας Ολλανδός προϊστάμενος του έργου και τέσσερεις Ολλανδοί μηχανικοί, ένας εκ των οποίων ήταν ο Ron Stoop.

Οι εργασίες τοποθέτησης του ταρτάν κράτησαν έξι εβδομάδες και είχαν προσληφθεί και 8 Πατρινοί εργάτες. Επίσης ως μεταφραστές είχαν προσληφθεί τα αδέρφια Κώστας Παπαγιαννόπουλος (19 ετών τότε) και ο Γιάννης Παπαγιαννόπουλος (17 ετών τότε) των οποίων η οικία ήταν ακριβώς απέναντι επί της οδού Πατρών - Κλάους.

Ο Ron Stoop ήταν τερματοφύλακας του Άγιαξ και συμπαίκτης με τον Γιόχαν Κρόϊφ!! Μάλιστα από 6-16/4/1968 στα τελικά του XXI Ευρωπαϊκού πρωταθλήματος UEFA U19, στην Γαλλία, ήταν τερματοφύλακας της εθνικής Ολλανδίας, όπου μάλιστα συμμετείχε και η Εθνική Ελλάδας U19. Μερικά χρόνια αργότερα σε έναν σοβαρό τραυματισμό του στο γόνατο, αναγκάστηκε να σταματήσει το ποδόσφαιρο.

Οι πέντε Ολλανδοί διέμεναν στο παρακείμενο ξενοδοχείο «ΚΟΥΚΟΣ» και έτρωγαν στο ονομαστό «εξοχικόν κέντρον ΙΩΑΝΝΗΣ Θ. ΚΟΥΚΟΣ»

Δύο λόγια για την περιοχή που δημιουργήθηκε το Εθνικό Στάδιο Πατρών.

Σε όλη αυτή την έκταση που σήμερα βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του Παμπελοποννησιακού Σταδίου ήταν αγροτεμάχια που περιείχαν κυρίως οπωροφόρα δέντρα όπως ροδακινιές, βερυκοκιές, αχλαδιές, ελιές κ.λ.π., σε εύφορο γενικά έδαφος λόγω του χείμαρρου Διακονιάρη, ακριβώς δίπλα (σήμερα διέρχεται υπό την οδό Ελ. Βενιζέλου). Μέσα σε αυτή την έκταση υπήρχαν και πέντε κατοικίες.

Εκεί που σήμερα είναι το Κλειστό γυμναστήριο Κώστας Πετρόπουλος στην νότια πλευρά του ήταν η οικία του αυτοκινητιστή Ανδρέα Πιτσή, όπου οι δύο γιοι του Νίκος και Χρήστος έπαιξαν μπάσκετ στην Παναχαϊκή Γ.Ε.

Πιο δίπλα, εκεί που σήμερα είναι το πάρκινγκ του Παμπελοποννησιακού Σταδίου βρισκόταν η οικία του Χαράλαμπου Παπαγιαννόπουλου, αυτοκινητιστής στο επάγγελμα (εξάδελφος με την Λούλα Πιτση σύζυγος του Ανδρέα). Ο Χαράλαμπος Παπαγιαννόπουλος ήταν το 1994 ο ιδρυτής την Α.Ε. Πάτρας Ακαδημία των Σπορ, ενώ οι τέσσερεις γιοι του, Κώστας, Γιάννης, Σάκης και Αλέξης έμελλε να γίνουν η ιστορική χαντμπολική οικογένεια της Πάτρας, στην οποία ακολούθως προστέθηκε η διεθνής αθλήτρια Βάσω Βουκελάτου, σύζυγος του Γιάννη και τα παδιά τους, Χαράλαμπος και Μαρία - Ελένη.

Δίπλα, περίπου επί της οδού Ρίτσου, βρισκόταν η οικία ενός από τους καλύτερους φιλολόγους της Πάτρας, του Τρύφωνα Καραχάλιου. Τα παιδιά του ήταν, ο Γεώργιος καθηγητής φυσικός του πανεπιστημίου Πατρών και η Ελένη στέλεχος των υπηρεσιών της Πολεμικής Αεροπορίας.

Στην μέση της οδού Ρίτσου βρισκόταν η οικία του Γεωργίου Κατσούλια (οικοδομικές εργασίες) και μάλιστα ήταν ένας από τους καλύτερους τζακάδες της Πάτρας. Μετά την κατεδάφιση του σπιτιού του μετακόμισε στην Αθήνα, όπου και συνέχισε εκεί το επάγγελμά του.

Προς το τέλος της οδού Ρίτσου βρισκόταν η οικία του πολιτικού μηχανικού Παναγιώτη Μαντά, γνωστός μηχανικός που έχει φτιάξει πάρα πολλές μονοκατοικίες και πολυκατοικίες στην Πάτρα.

Αυτά τα πέντε σπίτια κατεδαφίστηκαν και απαλλοτριώθηκαν από το κράτος το 1973 για να δημιουργηθεί το Εθνικό Στάδιο Πατρών και το βοηθητικό στάδιο ακριβώς από πάνω στην ανατολική πλευρά και δίπλα από τρία ανοικτά γήπεδα βόλεϊ και μπάσκετ.

Σημειώνεται πως σύμφωνα με τα πρώτα σχέδια, θα κτιζόταν κοντά στην Πλατεία Μαρούδα, στο χώρο που κατασκευάστηκαν αργότερα τα σχολικά συγκροτήματα του 4ου Γυμνασίου/Λυκείου κλπ.

Η ιδέα αυτή εγκαταλείφθηκε, για την περιοχή «Καλυδώνα» αμέσως μετά το Νοσοκομείο Άγιος Ανδρέας, στο δρόμο προς Κουκούλι, όπου σήμερα υπάρχει σταθμός της ΔΕΗ. Και αυτή η θέση εγκαταλείφθηκε λόγω γειτνίασης με το Νοσοκομείο και προκρίθηκε η σημερινή θέση του Σταδίου μετά τον Άγιο Γεώργιο Λάγγουρα και πριν το Κουκούλι.

Εγραφαν οι εφημερίδες σχετικά: «Αθλητικόν έργον λαμπρόν - αντάξιον της παραδόσεως της πελοποννησιακής πρωτευούσης - που θα συνδυάζη λιτότητα γραμμής. λειτουργικήν πληρότητα και άρτιες εγκταστάσεις, θα είναι το εθνικόν Στάδιον Πατρών που ιδρύει η Γενική Γραμματεία Αθλητισμού. Το Στάδιον των Πατρών, ένα πλήρες προπονητήριον, το πρώτον σε επιβλητικότητα και δυναμικότητα από τα εθνικά στάδια της ελληνικής επαρχίας, θα οργανωθή με βάσιν τα πρότυπα της σύγχρονης τεχνικής των αθλητικών εγκαταστάσεων. Θα είναι ένα άρτιον αθλητικόν κέντρον δια να γυμνάζεται με άνεσιν και ευχέρειαν η νεολαία (σχολική και εξωσχολική) των Πατρών σε όλα τα αθλήματα. 27.000 θεατές- φίλαθλοι θα μπορούν ανέτως να απολαμβάνουν το θέαμα των εκεί αθλητικών αγώνων. Το στάδιον θα κτισθή ως γνωστόν εις την περιοχήν «Μαρούδα» στο σημείον διθσταυρώσεως της παλαιάς οδού Πατρών - Καλαβρύτων και της οδού προς την «Αχάϊα Κλάους» θα συνορεύη με το ανεγηρθησόμενον μεγάλον Νοσοκομείον των Πατρών. Μετά τας αρξάμενας εκσκαφάς θα αρχίσουν αμέσως και αι εργασίαι ανεγέρσεώς του, με τα χωματουργικά έργα ενώ παράλληλα εκπονείται η μελέτη υπεδάφους δια την διερεύνησιν των συνθηκών θεμελιώσεως. Η κονίστρα του εσχεδιάσθη σύμφωνα με τις απαιτήσεις του Ολυμπιακού Προγράμματος και των διεθνών κανόνων ποδοσφαίρου. Κάτω από τις κερκίδες θα υπάρχουν χώροι γραφείων, μεγάλη αίθουσα τελετών, αποδυτήρια θεατών πλήρως εξοπλισμένα, εγκαταστάσεις δια γυμναστικήν και τέσσαρες αίθουσες που θα χρησιμοποιούνται ως προπονητήρια πυγμαχίας, πάλης, άρσεως βαρών, πιγκ πογκ. Δίπλα εις το στάδιον θα υπάρχειχώρος αθλοπαιδιών και «προθερμάνσεως» αθλητών. Δεν θα λείπουν βεβαίως και οι εγκαταστάσεις ηλεκτροφωτισμού δια νυκτερινούς αγώνας. Η αρχιτεκτονική λύσις που δόθηκε εις το έργον εμελετήθη από τους αρχιτέκτονες κ. Γ. Πάντζαρη, την δίδα Ρενέ Τραυλού και τον αρχιτέκτονα - πολεοδόμο κ. Αντ. Τρίτση (πρώην πρωταθλητή στίβου). Και οι τρεις ειργάσθησαν με μεθοδικότητα και φαντασία, ώστε το σχέδιόν τους, σχέδιον δια έργον δημοσίου και ειδικού χαρακτήρος, να ικανοποιή τον σκοπόν που το στάδιον πρόκειται να εξυπηρετήση. Το έργο πρόκειται να αποτελέση κόσμημα δια την Πάτρα που εξελίσσεται εις βιομηχανικόν, πνευματικόν και τουριστικόν κέντρον. Χάρις δε εις την ιδιωτικήν πρωτοβουλίαν και παρά την αδιαφορίαν των εκάστοτε κυβερνήσεων».

Ο χώρος έγινε προορισμός ημερήσιων σχολικών εκδρομών, Δημοτικών - Γυμνασιών και Λυκείων από όλη την Πάτρα.

Μάλιστα πίσω και πάνω από το Βοηθητικό, στο ύψος όπου σήμερα οι οδοί Σεφέρη και Μινωτή / Παξινού υπήρχε μικρό κυλικείο που έφτιαχνε καφέ. Και είχε ένα πορτόνι που αν το πέρναγες έμπαινες σε ένα δρομάκι που σε έβγαζε στο παρακείμενο τότε, τεχνικό λύκειο. Εκεί έπαιρναν καφέ οι δάσκαλοι, που ευρισκόμενοι σε ύψωμα είχαν άριστη θέα / επίβλεψη των παιδιών που έπαιζαν. Υπήρχαν και μπασκέτες πάνω σε ύψωμα. Στο πλάι είχε διαδρομή για τρέξιμο.

Τέλος το 1979 παραδόθηκε και το κλειστό γυμναστήριο στο Κουκούλι (το σημερινό Κ. Πετρόπουλος) όπου στην ανατολική του πλευρά υπήρχε και ένα ανοικτό γήπεδο χάντμπολ. Η κατασκευή του κράτησε τρία χρόνια.

Ακολούθησε το 2002 η λειτουργία του «Αντώνης Πεπανός», ενώ το 2004 είχαμε την ανακατασκευή του για τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

* Ευχαριστούμε για τη βοήθεια τους κατοίκους της περιοχής κ.κ. Χρήστο Ευθυμίου, Γιάννη Παπαγιαννόπουλο, Γιώργο Ιω. Κούκο, Μιχάλη Κατσικαδέλη, Γιάννη Γιαννόπουλο, Νίκο Κριεζή και Θόδωρο Καμπέρο

Αγνώριστη η περιοχή

Και μια παλιά όσο και σπάνια φωτογραφία του Παμπελοποννησιακού Σταδίου, λίγο μετά την κατασκευή του, που έγινε το 1979. Η φωτογραφία προέρχεται από προεκλογικό φυλλάδιο της Ν.Δ. που είχε εκδώσει -προβάλλοντας το έργο της- για τις εκλογές του Οκτωβρίου του 1981.

Ανάμεσα στα έργα που διαφήμιζε ήταν και το Εθνικό Στάδιο της Πάτρας, που μετά από προσπάθειες δεκαετιών είχε γίνει πια πραγματικότητα. Θυμίζουμε πως η πρώτη αναφορά για την κατασκευή του είναι τη δεκαετία του ’10, στον χώρο πίσω από τον «Ασύρματο» στο Δασύλλιο, ενώ μεταπολεμικά, όταν επανήλθε στο προσκήνιο, είχε προταθεί η έκταση όπου σήμερα είναι το Νοσοκομείο «Αγιος Ανδρέας». Ενα χρόνο μετά την Μεταπολίτευση (1975) και το Στάδιο βρίσκεται στη φάση της κατασκευής (δόθηκε ουσιαστικά σε χρήση 3-4 χρόνια αργότερα).

Στις εφημερίδες της εποχής διαβάζουμε πως η ΓΓΑ αρνήθηκε την κατασκευή ταρτάν στίβου με την δικαιολογία πως η δαπάνη θα ήταν πολύ μεγάλη. Επανερχόμενοι στη φωτόγραφία, να πούμε πως είναι αεροφωτογραφία, έγχρωμη και συνιστούσε αιχμή του δόρατος για την προεκλογική προβολή του έργου της Ν.Δ.

Το πλάνο είναι καταπληκτικό, και προδίδει αλλαγή στο τοπίο πολλών δεκαετίων, όμως έχουν περάσει μόλις 46 χρόνια.

Υπάρχει το Στάδιο (χωρίς ταρτάν, χωρίς χορτάρι) , κι ενα διαμορφωμένο ξερό, το βοηθητικό, από και και πέρα τίποτε άλλο! Η Ρίτσου είναι οικόπεδα όπως και όλο το ανατολικό κομμάτι της περιοχής. Ελάχιστα σπίτια στην περιοχή της Εγλυκάδας και μόλις δύο κτίσματα στην Πατρών Κλάους. Ταξίδι στο παρελθόν αυτή η φωτογραφία!

Μοναδικά φωτογραφικά ντουκουμέντα από την ιστορία του Σταδίου

Πάτρα: Νέο ταρτάν για το Κεντρικό Στάδιο...

ΣΤΙΒΟΣ

/ 04/03/2026, 12:07

Πάτρα: Νέο ταρτάν για το Κεντρικό Στάδιο του Παμπελοποννησιακού μετά από χρόνια- Έγκριση της χρηματοδότησης

Η διάνοιξη της Ρίτσου το 2004

Προς του Κούκου

Στην πρώτη φωτογραφία διακρίνεται το ονομαστό εξοχικόν μαγειρείο της εποχής, όπου οι Πατρινοί ερχόντουσαν με τις άμαξες και έτρωγαν. Το κέντρο ήταν του Δημητρίου Κουκούλη, ο οποίος είχε σε εκείνο το σημείο μια έκταση περίπου 80 στρεμμάτων. Στην μπροστινή μεριά ήταν το μαγειρείο, αριστερά η κουζίνα και στην πίσω μεριά όπου σήμερα είναι και το τζάκι του καταστήματος, ήταν το σπίτι που διέμενε όλη η οικογένεια του Δημητρίου Κουκούλη. Το κτίσμα που υπάρχει ακόμη και σήμερα στον κόμβο Κούκου στο Κουκούλι είναι περίπου 200 ετών και διασώζεται μέχρι και σήμερα, όπως είναι τώρα η ομώνυμη ψησταριά.

Απέναντι (ανάμεσα στα δύο κτίσματα είναι η σημερινή οδός Πατρών Κλάους) χτίστηκε το 1926 από τον Θωμά του Ιωάννη Κούκο, κάτι σαν μαγειρείο τότε, όπου έφτιαχνε κυρίως κοτόπουλα και κόκορα μακαρονάδα. Στην μπροστινή μεριά ήταν το μαγειρείο και πίσω το σπίτι διέμενε η οικογένεια του Θωμά Κούκου, που είχαν κατέβει από την περιοχή Λαπαναγοί της πρώην επαρχίας Καλαβρύτων. Ο δρόμος που βρίσκεται δεξιά του Κούκου είναι η σημερινή οδός Θεοτοκοπούλου, όπου σήμερα το μαγειρείο είναι γυμναστήριο και πίσω είναι το καφέ του Γεωργίου του Ιωάννη Κούκου, εγγόνου του Θωμά Κούκου.

Δεξιά από τα δύο αυτά μαγειρεία βρισκόταν το καφενείο – παντοπωλείο της τότε εποχής του Αλέκου Θ. Καμπέρου (σήμερα σούπερ μάρκετ Κρητικός του Αλέξη Χ. Παπαγιαννόπουλου). Λειτουργούσε ως χάνι, όπου οι κάτοικοι από τα γύρω χωριά Κλάους, Σαραβάλι, Κρήνη, Σούλι, κ.λ.π. κατέβαιναν και ψώνιζαν. Τα προϊόντα που πουλούσε τα προμηθεύονταν από την Πάτρα, όπου κατέβαιναν με την σούστα (κάρο της εποχής τότε) ο Αλέκος Θ. Καμπέρος με τον Χαράλαμπο Ιω. Παπαγιαννόπουλο. Στη φωτογραφία του 1955 διακρίνεται ο Χαράλαμπος Παπαγιαννόπουλος που ήταν παραγιός του Αλέκου Καμπέρου και ο μικρός δεξιά του είναι, ο Θεόδωρος Σπανός, αιματολόγος καθηγητής με έδρα στο γενικό νοσοκομείο παίδων Αθηνών «Παναγιώτη και Αγλαΐας Κυριακού».

Το κτίσμα του καφενείου - παντοπωλείου του Αλέκου του Θεοδώρου Καμπέρου ήταν ένα από τα σπίτια που υπήρχαν γύρω - γύρω από την βίλα του σταφιδέμπορου Μιχαλάκη Κόλλα, όπου η βίλα βρίσκεται ακόμη και σήμερα μέσα στις εγκαταστάσεις του πανεπιστημίου Πελοποννήσου που διακρίνεται από την οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου. Το άλλο κτίσμα βρίσκεται μπροστά από την βίλα Κόλλα (επί της οδού Μεγάλου Αλεξάνδρου) όπου διέμενε ο επιστάτης της βίλας Κόλλα.

Στην αριστερά μεριά του καφενείου – παντοπωλείου του Αλέκου του Θεοδώρου Καμπέρου, υπήρχε το κουρείο του Ηλία Μιχαλόπουλου (οι γιοί του είχαν το parking αυτοκινήτων επί της οδού Γεροκοστοπούλου κάτω από την πλατεία Γεωργίου). Στην φωτογραφία του 1951 διακρίνονται από αριστερά ο Γεώργιος Παπαγιαννόπουλος (θείος του Χαράλαμπου του Ιωάννη Παπαγιαννόπουλου). Δίπλα του ο Ηλίας Μιχαλόπουλος ο κουρέας και πίσω του δεξιά διακρίνεται το κουρείο. Μετά διακρίνεται ο Νιόνιος Μανωλόπουλος φρουτέμπορος που διέμενε στην Θεσσαλονίκη και θείος του Ανδρέα Μανωλόπουλου μέχρι πρότινος προέδρου του ΚΤΕΛ Πάτρας. Στο τέλος δεξιά ο Χαράλαμπος Παπαγιαννόπουλος σε ηλικία 16 ετών τότε.

Οι πρώτοι αγώνες στίβου

Την άνοιξη του 1981 η τότε διοίκηση του ΣΕΓΑΣ αποφάσισε οι εαρινοί εκείνης της χρονιάς να μη γίνουν στην Αθήνα, αλλά στην Πάτρα και τη Θεσσαλονίκη, στις 22-23 Απριλίου. Ηταν οι πρώτοι αγώνες στίβου που έγιναν ποτέ στο Στάδιο.