Η Πολιτική και η Λογοτεχνία πίσω από τις γραμμές: Η Έλενα Αλεξανδράκη στο thebest για τους «Χαμηλούς τόνους» της Φούλας Χατζιδάκη

Πολιτική και λογοτεχνία. Ποια τα όρια και η αλληλεπίδραση στην περίπτωση της διανοούμενης Φούλας Χατζιδάκη; Tο ερώτημα διατυπώνεται με αφορμή την έκδοση του βιβλίου "Χαμηλοί τόνοι" σε μελέτη και επιμέλεια της Έλενας Αλεξανδράκη. Πρόκειται για μια συλλογή διηγημάτων με αιχμή του δόρατος τη σκέψη των ανθρώπων που αντιστάθηκαν στην καταπίεση.

Συγγραφέας, διανοούμενη, κομμουνίστρια, εξόριστη, πολιτική πρόπσφυγας, η Φούλα Χατζιδάκη (1906-1984) γεννήθηκε στην Αθήνα και η μελέτη της Έλενας Αλεξανδράκη παρακολουθεί την εξέλιξη των ιδεών τής Χατζιδάκη για τη λογοτεχνία και την πολιτική κατά τη διάρκεια της πολύ ταραγμένης εποχής του 20ού αιώνα: τον Μεσοπόλεμο, τη δικτατορία του Μεταξά, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τη γερμανική κατοχή, τον Εμφύλιο, την πολιτική προσφυγιά έως και τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης στην Ελλάδα.

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σοκόλη και θα παρουσιαστεί σε Πάτρα και Θεσσαλονίκη.

Τι σε οδήγησε στην εκπόνηση της μελέτης για τη Φούλα Χατζιδάκη;

Τελειώνοντας το μεταπτυχιακό νεοελληνικής φιλολογίας στο Ρέθυμνο, έψαχνα θέμα διπλωματικής· κάτι που να με ενδιαφέρει ως ερευνητικό θέμα. Όταν η καθηγήτριά μου Αγγέλα Καστρινάκη μού πρότεινε τη Φούλα Χατζιδάκη, κατάλαβα αμέσως ότι αυτό είναι κάτι που με ενδιαφέρει. Πρώτα απ’ όλα, διαβάζοντας τη συλλογή διηγημάτων της απόρησα που τόσο καλά διηγήματα δεν ήτανε καθόλου γνωστά και δεν είχαν κάνει καμία επανέκδοση. Δυσκολεύτηκα πολύ να βρω αντίτυπο για να μελετήσω. Από την άλλη, μιλάμε για μια γυναίκα διανοούμενη –και όχι απλώς συγγραφέα– Αριστερή, με μεγάλη παρουσία στο μαρξιστικό λογοτεχνικό πεδίο και παρ’ όλα αυτά καθόλου γνωστή, μάλλον παραγνωρισμένη. Άλλο ένα ερώτημα, το οποίο βέβαια δεν ξέρω αν κατάφερα να το απαντήσω. Επιπλέον, ήθελα να έχω τη δυνατότητα να ερευνήσω και να φέρω στο φως υλικό άγνωστο. Στην περίπτωση της Χατζιδάκη χρειάστηκε να ψάξω σε μεγάλο όγκο λογοτεχνικών περιοδικών, σε εφημερίδες και αρχεία, χωρίς μάλιστα να ξέρω τι θα βρω.

Ποια τα όρια και η αλληλεπίδραση μεταξύ πολιτικής και λογοτεχνίας στην περίπτωση της Χατζιδάκη;

Δυσδιάκριτα, θα έλεγα. Γιατί εδώ μιλάμε για μαρξιστές διανοούμενους που αναζητούν μια λογοτεχνία που θα διαπνέεται μεν από τις ιδέες του μαρξισμού, αλλά δεν θα είναι διακήρυξη. Η Χατζιδάκη ψάχνει, ως κριτικός και αργότερα ως συγγραφέας, τη χρυσή τομή: μια υψηλή λογοτεχνία, τεχνικά άρτια, η οποία θα δείχνει το μεγαλείο της εφαρμογής των μαρξιστικών ιδεών σε επίπεδο κοινωνικής δικαιοσύνης και καθημερινής ζωής. Η ίδια πάντως ως συγγραφέας νομίζω ότι το πετυχαίνει, παρόλο που δεν ασκήθηκε πολύ στη συγγραφή. Πρόκειται για διηγήματα με μεγάλη λογοτεχνική αξία, στα οποία δύσκολα θα διακρίνει ο αναγνώστης τα ίχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού – αυτό που δεσπόζει είναι η αγάπη της για τον άνθρωπο.

Ποιες οι προκλήσεις συνολικά στη μελέτη σου;

Η Χατζιδάκη ήταν απόλυτα πιστή στο ΚΚΕ και την ίδια στιγμή αμφισβητούσε πολλά. Εγώ είχα ως στόχο να «αποκρυπτογραφήσω» τα γραπτά της για να χαρτογραφήσω την πορεία των ιδεών της για τη λογοτεχνία, η οποία βέβαια περνούσε μέσα από την πολιτική. Επειδή γνώριζα εκ των προτέρων ότι, μετά τη διάσπαση του ΚΚΕ το 1968, εκείνη συντάχτηκε με την ανανεωτική Αριστερά, έπρεπε να εντοπίσω στα γραπτά της τις ρωγμές που θα οδηγούσαν στη ρήξη, και να μπορέσω να κατανοήσω τη διαδρομή της σκέψης της. Παράλληλα, την περίοδο που βρισκόταν στο Βουκουρέστι ως πολιτική πρόσφυγας, συνάντησα γραπτά της που υποστήριζαν απέναντι σε άλλους τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό και γραπτά της που περιείχαν «αιρετικές» απόψεις για την ερμηνεία των ιδεών του Μαρξ – έναν δικό της, δηλαδή, ελεύθερο τρόπο ανάλυσης.

Tι σε γοητεύει στην προσωπικότητά της;

Πολλά. Ή μάλλον ο συνδυασμός πολλών στοιχείων. Ήταν μια γυναίκα βαθιά καλλιεργημένη, πολύγλωσση, που σημαίνει ότι μπορούσε να ενημερώνεται απευθείας για τα τεκταινόμενα και τις ιδέες στο εξωτερικό, και συνομιλούσε ισότιμα και ως φίλη με σημαντικές προσωπικότητες των Γραμμάτων και της τέχνης. Τέλος, και ίσως το πιο σημαντικό, ότι υπερασπίστηκε όσα πίστευε χωρίς να φοβηθεί και να λυγίσει. Όλη της ζωή, ή το μεγαλύτερο μέρος για να είμαι ακριβής, την πέρασε στην εξορία, στην παρανομία και στην πολιτική προσφυγιά, και αυτό ήταν κάτι που το επέλεξε.

Σε τι παραμένει επίκαιρη;

Θα έλεγα πως υπάρχουν δύο σκέλη. Το ένα είναι τα διηγήματά της. Και οι πλοκές αλλά και οι ιδέες τους μπορούν να μας «μιλήσουν» στο σήμερα και να μας εμπνεύσουν. Τους ήρωές της μπορούμε να τους δούμε γύρω μας παντού σήμερα – και τους θετικούς και τους αρνητικούς. Το εντυπωσιακό είναι πως δεν καταδικάζει τους αρνητικούς της ήρωες, δείχνοντάς μας πως δεν είναι αυτοί το πρόβλημα της κοινωνίας. Με σύγχρονους όρους θα λέγαμε ότι δείχνει πως ο κοινωνικός αυτοματισμός δεν λύνει κανένα πρόβλημα.
Το δεύτερο σκέλος είναι πως ο τρόπος που συζητάει το θέμα της λογοτεχνίας αλλά και της πολιτικής ειδικά μετά τη Μεταπολίτευση, θα μπορούσε να σταθεί και σήμερα. Πρόκειται για ζητήματα που ακόμα βρίσκονται στη σφαίρα των θεωρητικών συζητήσεων. Οι προοδευτικές της απόψεις εξακολουθούν να είναι προοδευτικές ακόμα και σήμερα – δεν έχουν παλιώσει καθόλου.

Παρουσιάσεις
Πάτρα
Η παρουσίαση του βιβλίου στην Πάτρα θα γίνει την Τετάρτη 20 Μαΐου στις 19:30, στο βιβλιοπωλείο Πολύεδρο. Η Έλενα Αλεξανδράκη θα συνομιλήσει για το βιβλίο με τον Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας Παν/μίου Πατρών και Πρόεδρο του Τμ. Φιλολογίας Γιάννη Παπαθεοδώρου και την εκδότρια Αθηνά Σοκόλη. Αποσπάσματα από τα διηγήματα θα διαβάσει ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Φάνης Δίπλας.

Θεσσαλονίκη (ΔΕΒΘ)
Το βιβλίο θα παρουσιαστεί στη Διεθνή Έκθεση βιβλίου Θεσσαλονίκης το Σάββατο 9 Μαΐου στις 17:00, στην αίθουσα Λόγος. Θα μιλήσουν ο Γιάννης Δημητρακάκης, Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας Παν/μίου Κρήτης και ο Βασίλης Βασιλειάδης, Επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικής φιλολογίας ΑΠΘ.